|
TARİH DEVRİM SOSYALİZM |
||
|
İÇİNDEKİLER
Açıklama......................................................................................................................... TEZ.................................................................................................................................. İnsanlığın Başından Geçenler...................................................................................... Tarih ve Üretici Güçler.................................................................................................. Tarihsel Devrim - Sosyal Devrim................................................................................. İki Çeşit Tarihsel Devrim.............................................................................................. Tarih “Tekerrür” Müdür?............................................................................................. Barbarlık: Sosyal Gelenek – Aksiyon.........................................................................
Kitap I: GENEL PRENSİPLER...................................................................................... Bölüm I. — TARİHSEL DEVRİMİN TARİHÇESİ..................................................... l — DÜNYANIN SONU................................................................................................ 2 — DÜNYANIN İNSANÜSTÜ GİDİŞİ..................................................................... A. Yunanlılarda.............................................................................................................. B- İslâmlıkta.................................................................................................................... C. Batı Kapitalizminde................................................................................................... D. İslâm Rönesansında Realizm...................................................................................
3 — DÜNYANIN İNSANCIL GİDİŞİ......................................................................... A. Burjuva Devrimi........................................................................................................ B. Tarihsel Maddecilik ve Devrim............................................................................... C. Tarihsel Devrim Problemi.........................................................................................
4 — TARİHSEL MADDECİLİKTEN SONRASI..................................................... A. Tarihsel Devrim ve Irkçılık...................................................................................... B. Tarihsel Devrim ve Sözde Dincilik.......................................................................... C. Uzman Diyalektik...................................................................................................... D. Tarihsel Devrim ve Sosyalist Tarihçi..................................................................... E. Tarih Filozofu............................................................................................................. F. Dogmatik Marksist....................................................................................................
Bölüm II. — TARİHTE METOT................................................................................. l — GENEL OLARAK................................................................................................... A. Sınıflama Bilimi Tarih............................................................................................... B. Klasik Tarih Metodu................................................................................................ C. Orijinal Tarih Metodu............................................................................................... 2 — ÖZEL OLARAK.................................................................................................... A. Barbar Neden Önemsenmez.................................................................................... B. Barbarın İnsan Değeri.............................................................................................. C. Barbarın Tarih Değeri............................................................................................... D. Tarihsel Devrim......................................................................................................... E. Tarihte Açıklama ve Değiştirim...............................................................................
Bölüm III. — TARİHTE KANUN................................................................................ A. Kişi Dileği-Tarih Gidişi (İradei Cüz’iyye-İradei Külliyye)................................... B. İki Zıt Tarih Anlayışı................................................................................................ C. “Kişi”nin Tekbaşına Varoluşu (Robenson).......................................................... D. Kişinin Fikirleri “Zihin Şemaları”)........................................................................... E. Kişinin “Ruh”u (Vision=Ermişlik)........................................................................... F. Kişinin Kişi ile Karşılaşması (Tesadüf).................................................................. G. Darvinizmin Muştulayıcısı-İslâm Marks’ı.............................................................
Kitap II:........................................................................................................................... BARBARLIKTAN MEDENİYETE SOYUT GEÇiŞ Bölüm IV. — BARBARLIKTAN MEDENİYETE KLÂSİK GEÇÎŞ.............................................................................................................. A. Cinsel Yasak ve Toplum.......................................................................................... B. Aile Şekilleri............................................................................................................... C. “KAN”........................................................................................................................ D. Aşağı Barbarlık Konağı........................................................................................... E. Aşağı Barbar Hayatı: Anahan................................................................................. F. Örnek KAN Örgütü................................................................................................... G. Orta Barbarlık Konağı............................................................................................... H. Yukarı Barbarlık Konağı........................................................................................... İ. Medeniyet................................................................................................................... J. Genel Kanunlar ve Son Buluşlar..............................................................................
Bölüm V. — Barbarlıktan Medeniyete Orijinal.......................................................... A. Tarihöncesi Okulları................................................................................................. B. Irak’ta Aşağı Barbarlık Konağı............................................................................... C. Uruk (İbrânice: Ereş)................................................................................................. D. Cemdet-Nasr: (Kiş)................................................................................................... E. Arkeoloji Tasnifi - Sosyoloji Tasnifi...................................................................... P. El-Obeid: Orta Barbarlık Konağı.............................................................................. G. Irak Orta Barbarlığının Dinamizmi........................................................................... H. İlk “Kıyamet”............................................................................................................. I. Orta Barbarlıktan-Yukarı Barbarlığa......................................................................... J. Yukarı Barbarlık: İlk Tapınak (Toplum Zenginliği)................................................ K. Yukarı Barbarlık Sonu: Medeniyet Başı................................................................ L. Irak’ta Barbarlıktan Medeniyete Geçiş................................................................... M. Sonuçlar: Tufan – Sınıflaşma................................................................................. N, Medenyietin Yaratıcılık Efsanesi............................................................................ O, Medeniyetin Karakteristiği..................................................................................... P. Tez: Ticaret Saltanatı................................................................................................ Q. Antitez: Harp Saltanatı............................................................................................. R. Sentez: Mezar Saltanatı............................................................................................
Kitap III: MEDENİYETTEN BARBARLIĞA SOMUT GEÇİŞ
VI. — KENTTEN MEDENİYETE GEÇtŞ.................................................................... A. Medeniyete Geçiş Biçimleri.................................................................................... B. Kent Nedir?................................................................................................................ C. Kent’in Kuruluşu...................................................................................................... D. Kent’in Yaşayışı....................................................................................................... E. Kenet Dini (Tanrıların Doğuşu).............................................................................. P. Kent Yönetimi............................................................................................................ G. İlk Irak Kentleri.......................................................................................................... H. Kent’i Yaratan Üretim.............................................................................................. I. Kent’te Bezirgân-Tefeci Sınıfın Doğuşu................................................................. J. Grek Medenîleşmesi..................................................................................................
Bölüm VII. — Göçebelikten Medeniyete Geçiş......................................................... A. Îbin’i Haldun’un Gerçek Diyalektiği...................................................................... B. Tarih Diyalektiğinde Şuur (Bilinç.)......................................................................... C. Toplumun Anatomisi, Fizyolojisi, Kanunu........................................................... D. Barbarlıktan Medeniyete Geçiş.............................................................................. E. “KAN” yerine “DEVLET” in Geçişi........................................................................ P. Bezirgân Medeniyetinin Yükselişi.......................................................................... G. Bezirgân Medeniyetinin Durması........................................................................... H. Bezirgân Medeniyetinin Çökmesi.......................................................................... İ. Sonuç...........................................................................................................................
Kitap IV, GENEL SONUÇLAR.....................................................................................
Bölüm VIII. — Toprak ve Barbarlık.............................................................................
A. Barbar Kurdu - Medeniyet Kelebeği..................................................................... B. Yukarı Barbarlık: Kentte Toprak Meselesi: Orijinal Medeniyet......................... C. Orta Barbarllk ve Toprak Meselesi (Tufanlar)...................................................... D. Osmanlı Rönesansı: “Mirî Topraklar”................................................................... E. Dirlik Düzeni (Timar, Zeamet, Has)......................................................................... F. Kesim Düzeni (Mukataalar)..................................................................................... G. İki Tarih-İki Gidiş....................................................................................................... H. Ortak Toprakların Çalınması.................................................................................... I. Toprak Gelirinin Üleşimi............................................................................................ J. İleri Kapitalizmde-Geri Ülkelerde.............................................................................. K. Dirlik Düzeninde (İlk)-Derebeyleşmede................................................................. L, Kesim Düzeninde (İlk)-Derebeyleşmede................................................................ M. Osmanlılıkla Bu Günün Karşılaştırılması.............................................................. N. Şemaların Sonuçları..................................................................................................
Bolüm IX. — Ticaret Ve Barbarlık...............................................................................
A. Bezirgânın Üretime Baskın Çıkışı........................................................................... B. Barbarların Medeniyete Üstünlükleri..................................................................... C. Tipik Bir Barbar Akını............................................................................................... D. Barbarlık ve Bezirgânlık........................................................................................... E. Bezirgân Yollarının Açılışı........................................................................................ F. Bezirgânlığı Barbarın Örgütlendirmesi................................................................... G. Barbarın Açmadığı Yerle Kıyas............................................................................... H. Medenîlerden Barbarlığa Övgü..............................................................................
X. — Tarih ve Barbarlık................................................................................................
A. Medeniyet Ve Barbarlık........................................................................................... Orta Barbarlık................................................................................................................. Yukarı Barbarlık.............................................................................................................. B. Barbarlık Neden Yener?........................................................................................... Barbarlığın Manevî-Sosyal Gücü................................................................................ Barbarlığın Maddî-Ekonomik Gücü............................................................................. C. Tarihsel Devrimin Sonu...........................................................................................
Bölüm XI. — Tarih Zincirinin Halkaları......................................................................
1. Aynm: Tarih Zincinin Genel Halkaları.................................................................... A. Tarih Konakları......................................................................................................... B. Kadîm Tarihte “Ortaçağ”lar Çoktur........................................................................ C. Medeniyetler Birbirlerinden Çıkarlar...................................................................... D. İki Zıt Tarih Anlayışı................................................................................................ E. Zıt Anlayışların Çözümü.......................................................................................... F. Medeniyetin Evrim Basamakları.............................................................................. G. Orijinal Medeniyet Örneği....................................................................................... H. Medeniyet Rönesansı Örneği................................................................................. İ. SONUÇ........................................................................................................................ 1. Ayrım: Tarih Zincirinin Çin Halkası........................................................................ A. Irak’tan Çin’e Kültür................................................................................................ B. Ön-Tarihsel Devrim.................................................................................................. C. Irak ve Çin İlişiği....................................................................................................... D. Irak mı, Çin mi Eski?.................................................................................................. E. Çin ve Akdeniz Medeniyetleri.................................................................................
SUNUŞ
Bilindiği üzere, prensip olarak Hikmet Kıvılcımlı’nın eserlerine önsöz yazmıyoruz. Çünkü bize göre okuyucu, Hikmet Kıvılcımlı’nın teorisini bizzat kendisinden okuyarak, kişicil çabasıyla kavramalı, gerekli aydınlığa kavuşmalıdır. Hikmet Kıvılcımlı’nın çok yönlü teorik araştırmasının en önemli alanı olan, bir bakıma Marks-Engels Ustaların vasiyetini yerine getirdiği, Antika Tarih incelemesinin en derli toplu sunumu olan Tarih-Devrim-Sosyalizm eseri, kendi sağlığında 1965 yılında, Tarihsel Maddecilik Yayınları tarafından yayımlanmıştı. Kitabın bu ikinci basımı, 1965’te yayımlanan ilk baskısının, bir anlamda tıpkıbasımıdır. Çünkü yapılan iş, ilk basımındaki basım hatalarını gidermek ve biçimcil bakımdan daha kolay okunur hale getirmekten ibarettir. İlk basıma göre, hepsi de şeklî olan, farklılıklar şunlardır: Hikmet Kıvılcımlı’nın dili, elden geldiğince korunmuştur. Bununla birlikte, okuyucunun sözlüğe başvurma ihtiyacını en aza indirmek amacıyla eskimiş sözcüklerde güncelleştirmeye gidilmiştir. Anlamın birebir karşılanamadığı durumlarda, bazen de anlatımdaki zenginliği yok etmemek için, kimi sözcükler aslı gibi bırakılmış; sözcüğün bugünkü anlamı köşeli parantez […] içinde belirtilmiştir. İlk basımdaki biçimcil sıkışıklık giderilmiştir. Örneğin alıntılar, ilk basımda değişik biçimlerde dizilmişken, biz tüm alıntıları tek biçim altında, kalın harflerle; sağdan ve soldan girintili tarzda vermeyi, kitabın kolay okunabilmesi için tercih ettik. Kaynakça ve dipnotlar, bölümlerin sonu yerine, geçtikleri sayfa altında ve birbirini izleyen rakamlarla verilmiştir. Hikmet Kıvılcımlı’nın kaynaklar dışında, (*) işaretiyle koyduğu dipnotlar, aynı işaretle ve imzasız olarak konulmuştur. Bizim eklediğimiz dipnotlar ise yine (*) işaretiyle fakat (Yayınevinin Notu), ya da kısaltılmış olarak (y.n.) biçiminde verilmiştir. Kaynakça, daha çok Batı dillerinde (özellikle de Fransızca) yayımlanmış eserlerden oluşmaktadır. Ve birinci basımda kaynakça, her bölümün sonunda ve kısaltmalar kullanılarak verilmiştir. Kısaltmalardan dolayı karışıklıklar oluşmuştur. Buna bir de dizgi hataları eklenince karışıklık daha da artmıştır. İnternet olanağından da yararlanılarak, bu kaynaklar, eksiksiz olarak (kısaltmalar da giderilerek) verilmeye çalışılmıştır. Birkaç kaynak tam olarak belirlenememişse de büyük çoğunluğu ile bu karmaşa giderilmiştir. Yine de kimi eksiklikler, yanılmalar olmuşsa bunlar sonraki basımlarda giderilecektir. Bu konuda okuyucudan gelecek uyarıların da sevinçle karşılanacağının bilinmesini isteriz.
Derleniş Yayınları
Compte de Gobineau şöyle diyor: “Medeniyetlerin düşmesi, bütün Tarih olaylarının hem en göze çarpanı ve hem de en kapkaranlık olanıdır. Zekâ ve ruhu ürküten bu felâket, eli altında öylesine muazzam ve öylesine esrarengiz bir şey saklar ki, düşünücü onu gözden geçirip inceler, onun sırrı çevresinde dönüp dolaşırken bir türlü yorulmak bilmez.”(*) Araştırmamızın konusu budur: Medeniyetlerin kuruluş ve yıkılış kanunları!.. Medeniyet kuruldu kurulalı insanlığı en çok düşündüren ve heyecanlandıran problem budur. Tarihin en büyük destanları o problem için yakılmıştır; en büyük dinler ve inançlar o problem üzerine kurulmuştur. Bugün de aynı problem bizi gerek teori, gerekse pratikçe sanıldığından çok ilgilendirmektedir. Medeniyetlerin doğup büyüdükten sonra mutlak yıkılmaları kaçınılmaz bir alınyazısı ise, bugün yaşadığımız çağdaş medeniyet de er geç yıkılacak mıdır?.. Demek araştırmamız, dünkü insanlık gidişini aydınlatmak için olduğu kadar, bugünkü ve yarınki alınyazımızı aydınlatmak uğrunda dahi, açıklanması gereken hem “Muazzam”, hem “Esrarengiz” bir ‘kördüğümdür. Burada kerametli ulu kişilerin; “KEHANET”leri konu değildir. Her gerçek bilimde olayların gidiş kanunları izlenince varılacak sonuçlar ÖNCEDEN GÖRÜLEbilir. 18’inci Yüzyıl ortasına gelinceye değin, Grek ve İslâm Tarihçilerinin “KAOS” ve “KIYAMET” görüşleri kaçınılmazdı: İnsanlık ne kadar yüksek bir madde medeniyetine, bilgi yücelişine ererse, o kadar daha büyük ve korkunç bir son yıkılışla karşılaşmaktan kurtulamazdı; yani “TARİHSEL DEVRİM” insanlığın alınyazısı idi. Çünkü sosyal Kollektif Aksiyon (Teknik-Coğrafya-Tarih) şartları yüzünden gerekli ÖRGÜT ve BİLİNÇ ile işleyememeye mahkûmdu. En az 300 yıldan beri Tarihsel Devrim (Bir medeniyetin körü körüne ve toptan yıkılması) gidişi durmuştur. Modern İngiliz devrimiyle birlikte, insanlık bir aşama daha hayvanlıktan kesince kurtulmuş: SOSYAL DEVRİMLER (Bir medeniyet yıkılacağına, bir sosyal sınıf tahakkümünün yıkılıp gitmesi) çağı açılmıştır. Sosyal Kollektif Aksiyon gücü bu yönde yarım veya tüm ÖRGÜTLENMEye ve BİLİNCE ulaşmıştır. Gobineau kontlarının yahut Mister Toynbee’lerin yeryüzünde ötmesini bekledikleri baykuşlar ötemeyeceklerdir. Emperyalizmin medeniyeti yıkacak sanılan iki korkunç Dünya Savaşı tersini ispatlamakla sonuçlanmıştır. Modern Sosyal aksiyonun gidişini ve insan bilincini (Tarihsel Devrimler patlatarak), kadîm kapalı Hint ve Çin Medeniyetlerinde görülen SOSYAL KASTLAŞMAlar biçiminde “1000 YIL” dondurabileceğini uman faşizm, birkaç 10 yıllık zorbalığının kefaretini, kendi kendisini fareler gibi bodrumlarda yakmakla ödemiştir. 19’uncu Yüzyılkâri çakaralmaz zırhlı ve savaşçıl gösterilerle, yahut namuslu insanlar önünde hapishane külhanbeylerinin ikide bir sustalı çakısını düşürmesini andıran; “ihtilâl” ve asker çıkartmalarla bir üçüncü Dünya Savaşı da patlatılsa, Çağdaş uygarlık yıkılamayacaktır. Tarihsel Devrimler çağı en az 300 yıldan beri kesince gömülmüştür. 19’uncu Yüzyıl ortasına gelinceye dek medeniyetlerin yıkılışları hep insanüstü bir güce bağlandı. Bugün insan ilişkileri ve toplum olayları içinde her türlü insanüstü inançlar, medeniyet Tarihindeki yıkılış ve kuruluşların yorumları ardına pusu kurmuşturlar. Demek hiç değilse düşünce alanında olsun: insan kültürünü tepesi taklak dolaşma durumundan kesinlikle kurtarmanın ve bâtıl itikatlar boyunduruğunu kırmanın yolu, ister istemez böyle bir araştırmadan geçebilir. GERİ KALMIŞ toplumlar bakımından konu büsbütün düşünür başları çatlatıcıdır. 1- GENEL OLARAK: Geri ülkeler Tarihi, neresinde Batı ve Ortaçağı Tarihinden başkadır? Niçin, Uzakdoğu’da Japonya, 30 yılda bir ultramodern kapitalizme ulaştığı halde, Türkiye gibiler 300 yıldır yerinde sayıyorlar? Japonya, nasıl Batı Emperyalizmiyle atbaşı birlik giderken, aynı Uzakdoğu’nun Çinhindi gibiler hemen aynı sosyal yapılarına rağmen sömürgeleşmiştirler? vb… vb... Geri ülkelerin hemen hemen değişmeden kalmış üretim temelleri: Toprak düzenimiz neresinde kördüğüm olmuştur? Niçin Coğrafya, İnsan, Tarih çeşitlilikleri ortamında aynı Tefeci-Bezirgân ilişkilerin yücelttiği üstyapılar, ulusları “Lâl’ü epkem”(*) bırakan lânetlenmiş birer Babil Kulesi olmuşlardır? Yüzyıllar boyu batağa saplanmışça gelişmemenin günahı yalnız Yabancı etkilere yüklenip iç yapılar, kamuflajlı gösterilerle tabulaştırıldıkça, nasıl en parlak DIŞ ZAFERler, sürekli iç bozgunlarla sonuçlanmıştır? vb... vb... Bütün bu ve benzeri: ekonomik, sosyal, politik, bilimsel, filozofsal, ahlâksal, dinsel vb. problemler, yakıştırma yorumlarla değil, ancak TARİHİN GERÇEKLİĞİ düzeyinde yeni çözüm yolları bulabilir. Sunulan TEZ, duvarcının çektiği bir ipucu olmaktan başka iddia gütmez. Yapıyı, bütün okurların elbirliği kuracaktır. Onun için, okurdan: Tezin hiç değilse yayınlanabilen bütününü, en azından sonuna dek araştırıcı sabrı ile ve alışılmadık bir etüt yaparca inceleyip eleştirmesini çok rica edeceğiz.
Salacak: 01.05.1965 Hikmet Kıvılcımlı
Araştırmanın alanı Antika(*) Tarih: İ.Ö. (İsa’dan Önce) 4-5 bin yıllarında başlar, İ.S. (İsa’nın Doğumundan Sonra) 14’üncü Yüzyılda biter. Bu alanda araştırılan başlıca konu: altı-yedi bin yıldır, insanı umutsuzluğa düşüren bir saat intizamı ile boyuna “Tekerrür” eden medeniyet “Yıkılış” ve “Yeniden kuruluş”larıdır. Böyle bir araştırma neden önemli oldu? Bugünkü Türkiye’yi anlamak için, onun, dün içinden çıktığı (daha doğrusu bir türlü içinden çıkamadığı) Osmanlı Tarihine inmek gerekti. Osmanlı Tarihinin maddesine girince, onun İslâm Medeniyeti’nde bir “Rönesans” olduğu belirdi. İslâm Medeniyeti: tıpkı Grek ve Roma Medeniyetleri gibi, Kent’ten (Cité’den) çıkmış Antika (Kadîm) Medeniyetlerden biriydi. İlk Sümer öncesinden (Protosümerlerden) İslâm Medeniyeti’ne gelinceye değin sıralanan Antika Medeniyetlerin hepsi de: hem birbirlerinin aynı, hem birbirlerinin gayri olarak birbirlerinden çıkagelirlerken, hep aynı gidişi-süreci (proseyi) gösteriyorlar ve bir tek kanuna uyuyorlardı. Günümüze değin uzanmış bütün problemlerin: sebep-sonuç zincirlemesiyle nasıl tâ Protosümerlere dek dayanıp çıktığı dupduru anlaşılmadıkça, hiçbir somut (konkret) Tarih olayı gereği gibi aydınlanamıyordu.
İNSANLIĞIN BAŞINDAN GEÇENLER Açık anlaşılmak için alfabeden başlayalım. A- Tümüyle insanlığın başından geçenler, iki büyük çağa ayrılıyor: 1) Tarihöncesi (Préhistoire): Medeniyetten önceki çağlar. Bu bölüme Yazısız Tarih adını da verebiliriz. 2) Tarih (Histoire) medeniyetten sonraki çağlar. Bu iki çağın aralığına Protohistoire (Öntarih) diye bir geçit koyanlar da vardır. Gerek Tarihöncesi ve gerekse Tarih üzerine dağlar gibi bilim malzemesi ve belgeler yığılmıştır. Fakat, Tarihöncesinden Tarihe geçiş’in ana kanunları; soyut (abstrait) sosyoloji bakımından az çok bilinmesine rağmen, somut olan Tarih bakımından yeterince aydınlanmış sayılamaz. B- Sırf medeniyetleri anlatan Tarih, daha doğrusu Yazılı Tarih deyince, o da iki büyük bölüğe ayrılıyor: 1) Antika Tarih (Kadîm Tarih): Protosümerlerden Batı Roma’nın yıkılışına dek sıralanan “Medeniyetler”i konu edinir. 2) Modern Tarih: Batı Ortaçağının bitişinden, günümüze dek uzayan bir tek çeşit “Kapitalist Medeniyet”ini (Batıda “Burjuva” denilen işveren medeniyetini) konu edinir. Bu iki medeniyet Tarihleri aralığına da bir Modern “Ortaçağ” konuluyor. Gerek Antika Tarih, gerek Modern Tarih ve Ortaçağ üzerine dağlar gibi bilim malzemeleri ve belgeler yığılmıştır. Fakat, Antika Tarihten Modern Tarihe geçişin, soyut sosyoloji bakımından açıklaması bir yana bırakılırsa, somut Tarih bakımından ana kanunları yeterince aydınlanmış sayılamaz. C- Antika Tarihe (Histoire de l’Antiquité’ye) gelince, asıl konumuz odur. Orada bir tek değil, birçok “Medeniyetler” sayılır. Hattâ, her Tarihçinin kendi anlayışına göre bu sayı değişir durur. Birbirlerinden hayvan türleri gibi ayrı tutulan Antika Medeniyet tiplerinden beheri üzerine dağlar gibi bilgi malzemesi ve belgeler yığılmıştır. Ama bu medeniyetlerin birisinden ötekisine geçişlerindeki ana kanunları bulmak şöyle dursun, aralarında herhangi bir geçit bulunup bulunmadığı bile yeterince aydınlanmış sayılamaz. Tek sözle: insanlığın belirli (déterminé) bir çağ içinde başından geçenler üzerine oldukça büyük ve aydınlık bilgilerimiz var. Fakat o çağların birinden ötekisine GEÇİŞ kanunları üzerine, gereği gibi aydınlanmış olmaktan uzağız. (Bundan sonra gelen bölümlerde, nasıl uzak olduğumuzu kısaca anlatacağız.) Neden uzağız? Belki, o geçiş çağları üzerine elde pek az malzeme ve belge bulunması karanlığa sebep gösterilecek. Malzeme ve belge kıtlığı neden ileri geliyor? Bu soruya verilecek en basit teknik karşılık bile, bizi ansızın üzerinde durulacak konuyla yüzyüze getiriyor: Geçiş konakları üzerine malzeme ve belgelerin az bulunuşu, YAZIya dayanarak yükselmiş medeniyetin, YAZISIZ (Antika kutsallıkların deyimiyle: “KİTAPSIZ”) Barbar insanlarca alaşağı edilmiş bulunmasından ileri gelir.(*) O zaman, Geçiş konaklarının karanlığında yalnız bir Kantite (Kemmiyet) [Nicelik]: malzeme ve belge azlığı değil, ayrı bir Kalite (Keyfiyet) [Nitelik] başkalığının da yattığını sezeriz. Konumuz, o niteliği güden, bir çağdan öbürüne geçiş kanunlarını araştırmaktır. Klasik Tarih, metafizik metodu yüzünden: her çağın yalnız en mükemmel örnek yanını ele almıştır; doğuş ve ölüş anlarını yeterince önemsememiştir. Diyalektik metotlu Klasik Tarihsel Maddecilik: hangi çağda olursa olsun, insan Toplumunun, genel olarak ve son duruşmada, “ÜRETİCİ GÜÇLER”le hareket ettiğini göstermiştir. Ama özellikle her çağda ve hele bir çağdan ötekine geçiş konağı içinde, o yere ve zamana göre somut olarak hangi “Üretici Güçler”in ayrı ayrı nasıl rol oynadıklarını araştırma ve bulma yetkisini, artık Felsefe yerine yalnız ve ancak olaylara dayanan sırf Bilim’e ısmarlamıştır. Üretici Güçleri başlıca dört bölüme ayırabiliriz: 1- TEKNİK: Toplumun doğayla güreşinde kullandığı cansız araçlar ve kullanımları. Aygıtlar, avadanlıklar (Aletler, cihazlar) ve metotlar (usuller) [yöntemler]. 2- COĞRAFYA: Toplumu doğrudan doğruya dışarıdan, daha doğrusu mekân içinde çevreleyen maddî ortam. İklim, Doğa, vb… 3- TARİH: Toplumu doğrudan doğruya içeriden, daha doğrusu zaman içinde çevreleyen manevî ortam. Gelenek-Görenek kalıntıları, vb… 4- İNSAN: Toplumun gerek dış-maddî ortamını, gerek iç-manevî ortamını teknik-araçla işleyen Kollektif Aksiyon (Topluca Eylem), Zor ve şiddet anlamlı “Güç”, vb… Sosyoloji bakımından yukarıki dört ÜRETİCİ GÜÇLER dalından yalnız birisini, TEKNiK üretici gücü ele almak mümkündür; soyutlaştırılmış (tecrit edilmiş) sosyal olaylar hiç değilse bir kerteye dek teknikle aydınlatılabilir. Hele modern çağda Teknik olağanüstü gelişkin olduğundan, öteki üç grup üretici güçler belirli süre için değişmez sayılırsa, yalnız başına Teknik üretici güçler, sosyal olayların gidişinde jalon (yol gösterici sırık) rolünü oynayabilir. Tarih bakımından Teknikle birlikte, (Coğrafya-Tarih-İnsan) sözcükleriyle özetlediğimiz öteki üç Üretici güç de ele alınmadıkça yeterli aydınlığa kavuşulamaz. Çünkü Tarih son derece somut bir konudur. Robenson masalındaki gibi tek başına kalmış uyduruk insanın değil, gerçek insanın eylemidir. Gerçek insan: hem TOPLUM YARATIĞIdır, hem TOPLUM YARATICIdır. Tarih, o gerçek insanın: belirli geçmişinden kalma Gelenek-Göreneklerle, içinde yaşadığı belirli Coğrafya ve iklim şartlarına göre, belirli bir Tekniğe ve metoda dayanarak yaptığı yaşama güreşinde, gene belirli bir seviyeye ulaşmış Kollektif Aksiyonundan doğar ve gelişir. Tarihte her şeye can veren bu Kollektif Aksiyondur. Onun için, araştırmamız SOMUT TARİH olduğu ölçüde, insan aksiyonunu, manivela gücüyle on kat, yüz kat, vb. büyüten üretici tekniği elbet başta tutacaktır. Ama hele Antika Tarih Toplumunda, yalnız başına teknik, insanı umutsuzluğa düşürecek kadar yavaş gelişmiştir. Buna karşılık: her toplumun içinden çıktığı Tarih Gelenek-Görenekleri, içine girdiği Coğrafya etki-tepkileri altında gösterilmiş, insanca Kollektif Aksiyon Teknikten hızlı davranmıştır, denilebilir. Onun için, özellikle Antika Tarihte, dört küme üretici güçlerin: dördünü birden hesaba katmak gerekir. Yalnız teknik, olayların tümüyle aydınlanmasını değil, şemalaştırılmasını bile yapmaya yetemez. Modern Toplumda Teknik: Maddî Coğrafya ve Manevî Tarih üretici güçlerini öylesine kökten ve kolaylıkla havaya uçurabiliyor ki, Toplum hareketinde yalnız Teknikle Kollektif Aksiyon karşı karşıya kalmış gibidir. Gene de, hangi toplum biçiminde olursa olsun insan: l- Kendinden önce gelmiş geçmiş kuşaklardan arta kalan Gelenek-Göreneklere göre, 2- İçinde bulunduğu coğrafya ortamına göre, 3- Elinde tuttuğu Tekniğe göre bir Kollektif Aksiyon başarır. Tümüyle insanlığa, dört başlı üretici güçler içinde Teknik: en son duruşmada ağır basmıştır. Ama Antika Tarihte her belirli Medeniyet için: Kollektif Aksiyon üretici gücü azaldığı zaman, Coğrafya üretici gücü durmuş, görenek ve geleneğin üretici gücü dağılmış, Teknik gerilemiştir. Böyle bir Medeniyet karşısında: tekniği daha güçlü olmasa bile, yeni bir coğrafya üretici gücünü temsil eden Gelenek-Görenek ve Kollektif Aksiyon güçleri daha üstün olan geri bir Barbar toplum, kolayca zafer kazanmıştır. Başlıca konumuz olan Tarihin büyük GEÇİT konaklarında, tek vurucu güç Barbarların, Tarihöncesi Toplumundan aldıkları sosyal Gelenek-Görenekli üstün Kollektif Aksiyonlarıdır. Medeniyet doğarken, yeryüzünde bilimsel anlamıyla VAHŞET toplumu kalmamış gibidir. Dünya en az çömlekçilik (balçığı pişirme) zanaatını keşfetmiş Aşağı Barbarlardan yukarıya doğru; Orta Barbarlar ve Yukarı Barbarlar ile kaplanmıştır. En ilk Gelenekler ve Mitolojiler (masal bilimler) gibi Berose ve Herodot Tarihleri de, Etnoloji (ırk bilimi) ve Arkeoloji (eski eserler bilimi) araştırmaları da bunu açıklıyor. Antika Tarih: Irak’ta Protosümerlerden, Mısır’da Predinastik Toplumlardan Modern çağa gelinceye değin, belirli Coğrafya ve Tarih üretici güçlerinden hız alan Barbar yığınlarının, nöbet sırası düştükçe medeniyete geçişleri Tarihidir. Bir medeniyetten ötekine geçişler: yeni ve taze (Coğrafya-Tarih-Kollektif Aksiyon) üretici güçleriyle eşikte bekleyen bir Barbar Toplumun Antika Tarihe girişinden başka bir şey değildirler. Antika Medeniyetin kendi içinde -Modern medeniyette görülene benzeyen- bir “SOSYAL DEVRİM” imkânsızdır. Yeni bir sosyal sınıf, eski gerici sosyal sınıfı devirip medeniyeti kurtaracak durumda Kollektif Aksiyon gücü sağlayamaz. O zaman eskimiş medeniyetin üretici güçlerini boğan üretim ilişkilerini kökünden kazıyacak Barbar yığınları akına başlar. Barbarlar, Tarihöncesinin en sağlam İlkel Sosyalist (Gelenek-Görenek ve Kollektif Aksiyon) üretici güçlerini harekete geçirirler. Eskimiş medeniyette en az bulunan şeyse özellikle o güçlerdir. Onun için eski medeniyet dayanamayıp, inanılmaz çabuklukla yıkılır. Bu da bir Devrimdir, ama Sosyal Devrimin zıddına, eski medeniyeti kurtaracağı yerde yok ettiği için, ona: TARİHSEL DEVRİM adı verilebilir. Üretici güçlerden ikisi (Teknik-Coğrafya) MADDEye, ikisi (Tarih-Kollektif Aksiyon) İNSANa dayanır. Eskimiş medeniyetin insan üstüne çullandırdığı baskı onu, üretici güç niteliği bakımından olumlu Gelenek-Göreneklerle Kollektif Aksiyondan yoksun edince, Medeniyet taze insan gücünü dışarıdan, Barbarlardan sağlamaya kalkışır. Aylıklı Barbar asker, Medeniyet kalesini içinden yıkmaya başlar. O zaman Teknik üretici güçler, dolambaçlı yoldan, dışarıdan rol oynarlar. Çünkü daha önce Medeniyet: hammadde kaynaklarını işletir ve ticaret ilişkilerini geliştirirken, teknik üretici güçlerin bir kolunu Barbarlar içine atmıştır. Teknik üretici güçler şimdi, o dışarıdaki kolu ile, içinden düzelmesi imkânsız olan eski medeniyeti yıkarak, insanlık için yeni bir medeniyetin kuruluşunu sağlar. Onun için Tarihsel Devrim medeniyetlerin sonu değil, bir çökkün medeniyetin sonu, doğacak bir medeniyetin de başlangıcı olur. Böylece en son duruşmada kesin hükmü gene maddî üretici güçler (Teknik, elverişli Coğrafya) vermiş olur. Demek Tarihsel Devrimle insanlık durmaz, hız almak için gerileyip atlar. Bu atlayış, çöken medeniyetin, Barbarlık içine attığı maddî üretici güç kollarının çeşidine göre çeşitli sonuçlar verir.
Antika Tarihte görülen o yaman, korkunç ve inanılmaz Devrimler başlıca iki tipe girerler: A- BİRİNCİ ÇEŞİT TARİHSEL DEVRİM Tarihsel Devrimi yapan Barbarlar: 1) Yeni Coğrafya ve Teknik üretici güçlerine gebe bir ülkede yaşayan; 2) Yukarı Barbarlık Konağı seviyesine değin yükselmiş KENT (Cité)’den çıkan Barbarlar ise: eski yıkılmış medeniyetin yerine yepyeni bir orijinal medeniyet kurarlar. Çünkü içinden çıktıkları ülke maddî üretici güçlere (Coğrafya ve Teknik üretici güçlerine) gelişim sağlar. İçinden çıktıkları Kent ise: hem Tarım (Ziraat) ölçüsünde yüksek teknikli ve işbölümlü bir ekonomi temeli sağlamıştır; hem de yeni bir kültür ve üstyapı için gereken zenginlikte kurum ve kurallar kazandırmıştır. Yıktıkları eski medeniyetin temellerinde: eski üretim ilişkilerinin boğduğu, duralattığı, gerilettiği üretici güçleri kolaylıkla serbest bıraktıkları gibi, kendi geldikleri Coğrafyanın üretici güçlerini de eskilerine aşılayarak daha ileri Teknik üretici güçlerin doğmasına kapı açarlar. Çöken medeniyetin üstyapı kurum ve kurallarını kendi Kentlerinin kurum ve kurallarından aşağı buldukları için, onları hiçe sayar veya alt duruma sokarlar. Yukarı Barbarlar: yıktıkları medeniyetinkinden daha ileri üretim ilişkileri kurabildikleri için ve yıktıkları medeniyetin kurum ve kuralları yerine kendi Kentlerinin kurum ve kurallarını dayatacak güçte bulundukları için, hem çöken medeniyetten daha ileri hem de bambaşka çeşitten orijinal yeni bir medeniyet yaratmış olurlar. B- İKİNCİ ÇEŞİT TARİHSEL DEVRİM Tarihsel Devrimi yapan Barbarlar: 1) Yeni Coğrafya ve Teknik üretici güçlerine gebe olmayan bir ülkede yaşayan, 2) Orta Barbarlık Konağı seviyesinden yukarı çıkamamış Sürücü Çoban Barbarlarsa, yıktıkları medeniyetin yerine orijinal bir medeniyet kuramazlar. Çünkü, içinden çıktıkları ülke, yeni üretici güçler (Coğrafya ve Teknik üretici güçler) sağlayamaz. İçinden geldikleri Toplum, her Antika Medeniyetin üretim temeli olan Tarım ekonomisine ulaşamamıştır. Kendi göçebe kurum ve kuralları da, yüksek teknikli ve işbölümlü medenî ekonomi temeli üzerinde gelişkin üstyapı ilişkilerine çekidüzen verebilecek yeterlikte değildirler. Ne yeni bir Coğrafya, ne yeni bir Teknik üretici gücü sentezleştirecek durumda değillerdir. Bütün becerileri: göçebe gidiş gelişlerine en uygun ideal Ticaret kervancılığıdır. Ama Ticaret yapabilmek için gerekli bol ürün veren yüksek üretim kendilerinde yoktur. O yüzden, ister istemez içine girdikleri çökkün medeniyetin, gerek ekonomi temelini, gerekse üstyapı kurum ve kurallarını oldukları gibi benimsemek zorunda kalırlar. Onun diniyle dinlenirler. Yalnız, üstüne çıktıkları, egemen oldukları çökkün medeniyetin ilk doğuş zamanlarındaki ilişkilerini (kendi Tarihöncesi Toplumlarının Gelenek-Göreneklerine ve Kollektif Aksiyonlarına daha yakın buldukları için) diriltmiş olurlar. Eskimiş üretim ilişkilerinin boğduğu, gerilettiği üretici güçleri, ilk medeniyet doğuşu sıralarındaki serbestliğe kavuştururlar. İhtiyarlıktan çökmüş eski medeniyet canlanır, ölümden sonra dirilime uğrar. Daha ileri ve orijinal bir medeniyet doğmazsa da, eski orijinal medeniyet bir RÖNESANSa uğramış olur.
Antika Medeniyetlerin beş altı bin yıl süren gelişiminde, temel ekonomi, pek az değişikliklerle (Tefeci-Bezirgân) “ikiz kardeşler” adındaki Bezirgân Sermaye (Le Capital Marchand) çerçevesini aşamaz. Onun için, gelmiş geçmiş bütün Antika Medeniyetler, o bezirgân ekonomi üzerinde yıkılıp kuruldukça, Tarihin “Tekerrür” ettiği sanılmıştır. Gerçekte tekerrür yok, hareket ve değişme vardır. Kantite (Nicelik) bakımından: her medeniyet yıkılışında Barbar yığınlarından bir bölüğü daha medenîleştiği için, yeryüzünde medeniyet alanı gittikçe daha genişler. Kalite (nitelik) bakımından: medeniyetçe boyuna fethedilen yeni coğrafya ve dolayısıyla yeni teknik üretici güçler, Toplumun ekonomi temelini biraz daha ileriye götürür. İnsanlık “Bir adım geri, iki adım ileri” de olsa, izafî olarak, her seferinde azıcık daha yol alarak, Modern Medeniyet basamağına doğru yükselir. Antika Medeniyetlerin, sıra dağlar gibi uzanıp gidişine, baştan sonuna dek egemen olan ana kanun Tarihsel Devrimler Kanunudur. Tarihsel Devrimler, modern çağla birlikte sona erer. Çünkü: l) Modern çağda, her şeyden önce: Tarihsel Devrim imkânsızlaşmıştı. Yeryüzünde ne insanlığın fethetmediği belli başlı bir ülke, yeni üretici güçler sağlayacak coğrafya bölgesi kalmıştır; ne de o yeni maddî üretici güçleri kendi manevî üretici güçleriyle (Gelenek-Görenek ve Kollektif Aksiyonlu sosyal üretici güçleriyle) geliştirebilecek Barbar yığınları kalmıştır. 2) Ona karşılık, teknik üretici güçlerin gelişimi (büyük coğrafya keşiflerinin sömürge çapulları ve uzak dış ticaretin büyük sermaye birikimi yollarından) öylesine muazzam sıçrayışlar yaptı ki, yalnız başına Teknik güçlerin gelişimi Toplum içinde: hem (Coğrafya+Tarih+Barbar Kollektif Aksiyonu) üretici güçlerinin yerini tutabilecek maddî gelişimi sağladı; hem, medeniyeti ve insanlığı Tarihsel Devrim uçurumuna yuvarlanma kaçınılmazlığından kurtaracak Sosyal Devrimci modern sosyal sınıflar yetiştirebildi. Modern Çağ Tarihinin geçiş ve atlayış kanunları Sosyal Devrimler kanunu olmuştur. Modern çağda, modern üretici güçlerin hızını, hiçbir eskimiş çökkün üretim ilişkisi sonuna dek ve Antika Medeniyette olduğu kadar kesince engelleyememiştir. Tersine yeni üretici güçlerin dev gelişimi, Toplum içinde yeni ve Tarihsel misyonlarını, yarım yahut tam bilinçle sezip benimsemiş ve çökkün gerici sınıflara dayatmayı bilmiş, yeni sosyal sınıflar yaratmıştır. Yeni Kollektif Aksiyon üretici güçlerinin güreşi sayesinde, her zaman soysuzlaşmış ve yetersiz yahut engel durumuna girmiş üretim ilişkilerini ortadan kaldırabilmiştir. Dışarıdan gelecek Barbar Kollektif Aksiyonuna ve Tarihöncesi sosyal gelenek ve göreneklerine hacet bırakmayan yeni sınıfların sosyal Kollektif Aksiyon üretici güçleri, teknik gelişime ve insanlığın ilerleyişine engel olabilecek eski egemen gerici sosyal sınıfların çökkün istibdadını giderebilmiştir. İnsanlığın, modern medeniyetle edindiği Bilinç ve Teknik kazançları, hiçbir Harp [Savaş] veya Buhran [Bunalım-Kriz] hoyratlığı ve bilinçsizliği ile yok edilemeyecek güce erdiğinden, her ihtilâf [anlaşmazlık-uyuşmazlık] ve patlangıç ortaya çıktıkça, eskiden beri var olan medeniyet yıkılmaksızın, yeni ve daha ileri üretim ilişkileri sağlayan bir Sosyal Düzen (rejim) daha insancıl yollardan kurulabilmiştir. 17’nci ve 18’inci Yüzyıllardaki KAPİTALİZM Devrimleri, 19’uncu ve 20’nci Yüzyıldaki SOSYALİZM Devrimleri, Modern Çağ’ın SOSYAL DEVRİMLERİdir.
BARBARLIK: SOSYAL GELENEK-AKSİYON Bu Tarih Tezine karşı son bir itiraz yapılabilir: Tarihte her Tarihsel Devrim için, mutlaka saf kan Barbar yığını bulunabilmiş midir? Unutmayalım, biz Barbar derken, onun muhakkak ilkel, yıkıcı, hoyrat yanını değil: 1) Tarihöncesi İlkel Sosyalist Toplumun Sosyal Gelenek-Görenek üretici güçlerini az çok taşıyan ve benimseyen insanı; 2) Çökmek üzere olan medeniyet insanlarında zulüm ve zorbalıkları ölçüsünde son kerteye dek soysuzlaşmış bulunan Kollektif Aksiyon üretici güçlerini yaşayan ve yaşatan insanı gözönüne getiriyoruz. Yukarıda işaret edildiği gibi, son duruşmada keskin kılıcını masanın üstüne koyan hep Teknik olmuştur. Yalnız, Antika Tarihte Teknik bu rolünü, çökkün medeniyetin doğrudan doğruya içinde oynayamayınca dolayısıyla (dolambaçlı bir uç ve yol) kullanmış; hükmünü eski medeniyetin dışından, Barbarlık kanalıyla yürütmüştür. Genel kural olarak: orijinal bir yeni medeniyeti doğuracak Tarihsel Devrimi, Yukarı Barbarlık Konağının Kent kozası içine girmiş bulunan üretici güçler, orada yeni bir medeniyet kelebeğinin kanatlarını az çok geliştirmiş bulunduğu zaman başarmıştır. O yüzden, somut Antika Tarih yüzeyinde bir süre sonra çoğunlukla hep aynı zamanda iki kutup durumuna girmiş iki ayrı medeniyet çarpışmış görünür. O zaman, iki kutup medeniyetten hangisi 4 başlı üretici güçlerden daha çok yararlanabiliyorsa, öteki daha az yararlananı yenmiştir. Böyle karşılaşmış iki medeniyetten her birisi, karşısındakinin teknik üretici güçlerini az çok kolaylıkla edinmenin yollarını bulabilmiştir. (Bizans’ın, surlarından dışarıya kaçırttığı Macarı, Fatih alıp 1200 okkalık gülle atan topu yaptırmıştır.) Ama Teknik üretici güçlerin Modern Çağ ölçüsünde kesin faktör olamadığı Antika Medeniyetler çağında, bol bol bulunan öteki üç bölük üretici güçler (Coğrafya+Görenek-Gelenek+Kollektif Aksiyon) her zaman bir yanda, ötekisinden farklı kalmıştır. Bu sebeple, hangi medeniyet daha “genç” ise, yani: hangi medeniyet karşısındakinden daha yüksek Tarihöncesi (Gelenek-Görenek+Kollektif Aksiyon+Coğrafya) üretici güçlerine sahip ise, o medeniyet, daha alçak ölçüde (Gelenek-Görenek+Kollektif Aksiyon+Coğrafya) üretici güçlerine sahip olan medeniyeti yenmiştir. Araştırmadaki güdücü düşünce özetinin özeti budur.
Birinci Kitap
Antika Medeniyetlerin yıkılışları üzerine insan düşüncesi Tarih boyunca üç ayrı anlayış göstermiştir: 1) Medeniyetin yıkılışı dünyanın batışıdır; 2) Medeniyetin yıkılışı ve yeniden yapılışı insanüstü dünya gidişidir, 3) Medeniyetin kuruluş ve yıkılışı insan gücüyle yürür.
MEDENİYETİN SONU DÜNYANIN SONUDUR: Kavramı Gılgamış Destanı’ndan önce doğmuştur. ilk Sümer Medeniyeti’nin: ansızın yıkılması, insanlara gerçekten “dünya”larının batışı gibi geldi, Babil Medeniyeti bu batışa “TUFAN” dedi. Bentlerin yıkılması, azgın suların göklere saldırması ve medeniyeti boğması, gerçekte; sosyal altüstlüğün sonucu olduğu halde, sebebi gibi göründü. Sümer’den sonra gelen medeniyetler aynı batıştan kurtulamadılar. Dünya batışı sayılan “TUFAN”lar da sürüp gitti. Her toplum, kendine göre bir “Tufan” tasarladı. En son Greklerin de bir Tufancığı oldu. Irak’taki Nuh’un yerini Yunan mitolojisinde Deucalion tuttu... Tufan hikâyesi beyinlerde öyle yer etti ki, bugün İngiltere’nin Edinbourg Üniversitesi Prehistorik Arkeoloji Profesörü V. Gordon Childe gibi bilginler bile, Irak kazılarında dünya batışını belgeleyecek izler ararlar. Gılgamış Destanı’nın geçtiği Uruk “KENT”i (Cité’si) yeraltı suyunun 1,5 metre altında, Ur Kenti l metre altında başlar. Demek, ilk medeniyet, suyun içinde doğmuştur. Childe diyor ki: “Erech (Uruk): barınılan yer ile bataklığın dibi arasına sahici platformlardan haçvari dizilmiş muntazam tabakalar halinde ve ayakla çiğnenmiş tomruklardan teşkil edilmişti.”[1] Sonra böyle bir Kentin üzerinde “Tufan sondajı” adıyla kazılan kuyuyu anlatıyor. 20 metre derinlikte, (yılı belirsiz seviyede) başlayan “ilk kuyuların bize sezdirdikleri Tarihöncesi şehirler dışına fırlatılmış artıklar üstüne bir taşkının (feyezanın) çökerttiği killi bir kum tabakası”[2] buluyor. Bunun “Tufan” olamayacağı anlaşılınca, Childe, Avrupa’nın buzullarla örtüldüğü çağda “Afrazi” dediği (Fas’tan Hindistan’a kadar uzanmış) bölgeyi bol yağmurların Tufana çevirebileceğini ciddi ciddi öne sürüyor.[3] Oysa Avrupa’nın buzullar çağı en az yüz binlerce yıl öncesidir. Gılgamış Destanı İ.Ö. 2000-3000 yılı aşmaz. Sümer Medeniyeti’nin çöküşü İ.Ö. 3000-4000 yıllık olaydır. Bütün yanılmalar, Tarihte medeniyet yıkılışlarını anlamamış olmaktan ileri gelir. Tufan, geleneklerin anlattıkları gibi sırf doğa olayı değildir. Medeniyet yıkılışlarında görülen ve tümü sosyal olan altüstlüklerdir; -Irak gibi bentler ve kanallar medeniyetinde suların da katıldığı- kargaşalığa sembolik ve popüler olacak konkret [somut] bir ad ve biçim verilmiştir. Tufanın sembolleştirdiği kargaşalı altüstlük, çöken bir medeniyet üzerine çevre Barbar yığınlarının dalga dalga saldırışıdır. Nitekim, Sümer Medeniyeti’nin yıkılışında, Gılgamış Destanı’nın açık açık belirttiği gibi: “Bütün bentlerin kazıkları çekildi (...) Büyük havuzun suları boşandırıldı” tasviri, o yaman saldırışların doğal sonuçlarından başka şey olamaz. Tufanın anlatıldığı tarihte Sümer kentlerine art arda Elam ve Semit saldırıları Tarih ve arkeolojice artık ispat edilmiştir. Yunanlıların Deucalion Tufanı ise, o zamanlar Irak ve Mısır Medeniyetleri yazılı belgeleri ilerlettiği için, Herodot Tarihi’ne göre İsa Doğumundan Önce 1529 yılına düşer. Larcher, aynı 1529 yılına “Pelasgüs’lerin göçü” olayını rastlatır. “Lycorée veya Deucalion yerleşmeye gelir”.[4] O yıldan 455 yıl önce Mısırlı İnacus, Argos’u (İ.Ö. 1986 yılı), 21 yıl önce Finikeli Cadmée, Thébes Kentini (İ.Ö. 1550 yılı) kurduklarına göre ve bu medeniyet tohumlarının taşıyıcıları yazı yazmayı bildikleri ve öğrettikleri için, İ.Ö. 1925 yılı Yunanistan’da, sulara batma biçiminde bir “Tufan” olsa, onu belirten belgeleri Mısır veya Finike’de olsun bulmamaya imkân kalmazdı. Tıpkı Ana-medeniyet bölgesi Irak’ta geçmiş “Tufan” gibi, Grek dünyasının tufanı da, doğa sembollü büyük “Ulusların Göçü” denilen Barbar akınlarından başka şey olamazlar. Greklerde “KAOS”, İslâmlıkta “Kıyamet”, “MAHŞER” adını alan olay, Tarihte belli bir medeniyetin Barbar akınıyla çöküşünü en ince ayrıntısıyla anlatır. Bu anlatılanların: anlatıldığı zamandaki anlatıcının amaçlarına uygun düşürülmek istenmiş soyut düşünceler bölüğünü bir yana bırakıp, inandırıcı olmak için az çok hatırlarda kalmış gerçekleri ele alan somut olaylar bölüğünü gözönünde tuttuk muydu, o “Kaos”, “Kıyamet” denilen şeylerin, açık seçik eski medeniyete karşı, yeni Barbarların akınından başka bir şey olmadıkları; yapılmış tasvirler, verilmiş isimlerle dahi ortaya çıkıverir. Tek tük örneklerini aşağıda göreceğiz. Bir Antika Medeniyetin sonu olan her “Kaos” ve “Kıyamet”in ise, insanlığın veya dünyanın sonu olmadığı bugün artık (Avrupa’da İ.S. 1000’inci yılda, Dünyanın batacağını önemle bekletmiş olanların modern meslektaşlarından başka) kimse için şüphe götürmese gerektir.
MEDENİYETLER İNSANÜSTÜ KANUNLA YÜRÜRLER, kanısı medeniyet kadar eskidir. Medeniyetlerin düşe kalka gittiklerini ilk deyimlendirenler Grekler olmalılar: “Yunanlılar ve putperestler için Tarih bir tekerrürün ifadesiydi: her yükseliş bir çöküşü takip eder, yeniden yükselme başlar. Bir çöküş daha gelir. Yani sürekli bir hareket.”[5] Çünkü, bitkisel Irak ve hele Mısır Ana-medeniyetlerinin başlarından geçenleri, keskin Barbar gözleriyle Grekler uzaktan en iyi gözetleyebilecek mevkide [konumda] idiler. O Ana-medeniyet tohumlarıyla kurdukları orijinal Grek Medeniyeti’nde gördüklerini, duyduklarını en iyi yazabilecek konumda da onlar bulunuyorlardı. Onun için, “Tarihin Babası” Herodot, ilk bilimsel Tarihini yazarken, şu Programla yola çıktı: “Ben olayların şöyle veya böyle geçmiş olduğunu hiç savunmayacağım. (...) Anlatışıma, büyük Devletler gibi, küçüklerini de kucaklayacak olan anlatışıma devam edeceğim. Çünkü, vaktiyle çiçeklenmiş nice Devletlerden çoğu hiçe inmişlerdir, zamanımızda çiçeklenen Devletler ise vaktiyle az şeydiler, insan mutluluğunun bir düzeyde gitmediğini kanı edinerek, birilerinden de ötekilerinden de eşitçe konu açmaya girişiyorum.”[6] Bu, Tarih gidişinin en genel kanunlarından birini sezişti. Tarihin daha özel gidiş kanunlarını, sebep-sonuçları ile keşfetmek ve ortaya koymak şerefi, Grek ve Roma Medeniyetlerinin bile bile Tarih sahnesinde geçişlerinden sonra, kendi medeniyetinin de geçmek üzere bulunduğunu sezen İslâm Medeniyeti’ne düştü, ilk defa İslâm Medeniyeti: insan düşüncesini mitoloji efsunundan kurtardı. İbn-ür Rüşt (1126-1198): Kurtuba’da henüz Grek felsefesinin Aristocu etkisi altındaydı. O kara yobazlık çağında, insan düşüncesinin hakkını tanıtmak için, Felsefe ile çelişen Din’in arasını bulmaya çalıştı: “Dinle Felsefe, düşüncenin iki konağıdır, diyordu: Din, bir perde arkasında saklar; Filozofun o saklananı, cahilce (Kutsal şeylere inanmayan: Profane kişi tarafından) kavranabilir kılmak üzere keşfettiği gerçeklerin bilinci, Tanrıya tapıncın tâ kendisidir.”[7] Fakat gerçek Bilim ile Teoloji’nin (İlahiyatın) sınırlarını kesince ayırmak için daha iki yüzyılın geçmesi gerekti. O zaman; İslâm Medeniyeti’nin Aristotalisi olan İbni-Haldun (1323-1406) çıktı. O, Grek dekadansının karmakarışık ettiği anlamlara da, İslâm çöküntüsünün uyardığı kara yobazlığa da aldırmadı. Kitaplardan gerçek arayacağına, olayları olaylar olarak ele aldı. Zamanı için dâhiyane bir incelikle Teolojinin bilim üstüne uzanan elini çektirdi. Teoloji “Naklî ilim” idi: delilsiz, ispatsız, gelenekle aktarıldığı gibi kabul edilirdi. Asıl insan aklının işlediği: “Aklî ilimler”le karıştırılmamalı idi. Böylece ilk saf “Rasyonalizm” (Akılcılık) metodunu, modern rasyonalizmin tersine: gerçekçilik biçiminde kurdu. Herodot: “(…) Kendi hesabıma bütün dünya çevresini dolaşıp da, hiçbirisi açıkladıkları şeylerin en ufak sebebini ortaya koymayanları gördükçe kendimi gülmekten alamıyorum”[8] demişti. İbni Haldun, Tarih üzerine uydurulanları gülmeye bile değer bulmadı. Toplum olaylarını Tarihsel gelişimleri boyunca ele aldı. İnsanlık için, Doğa gidişi ile Tarih gidişi arasında genel kanunlar bakımından tam bir paralellik bulunduğunu koydu: “Günler ve zamanlar değişip devrildikçe, evren bir durumdan başka duruma değişerek geçer ve bu hâl insanoğlu kişilerinin küçüklüğünde, büyüklüğünde, vakit ve zamanların uzunluğunda ve kısalığında, yapı ve hisarların bayındırlığında ve yıkıklığında yürürlüğe girdiği gibi, evrenin ufuklarında ve çağlarında ve Devletlerde ve Saltanatlarda dahi böyledir.”[9] Bu söylendiği gün, Tarih, genel varlığın bir parçası olarak, kendi güçleri dışında hiçbir güce uğramaksızın kendi mihverine [eksenine] oturtulmuş bulunuyordu. İbni Haldun: bütün medeniyet ve “Devlet” batışlarının, hiç de birer “Dünya batışı”, hattâ insanlık ve medeniyet batışı değil, tam tersine, öteden beri varlığın her bölüğü için değişmeyen bir diyalektik gidiş olduğunu, “diyalektik” adını koymadan gösteriyordu. Toplum gidişinde ekonomi temelinin ana rol oynadığını, Modern Tarihsel Maddecilikten 500 yıl önce, inanılmaz bir sadelik içinde ispat etti. Şimdilik ayrıntılarına girmeyelim. Ondan sonraki İslâm Rönesanslarının getirdiği her taze düşünce, artık hep İbni Haldun’un dünya ve Tarih görüşünden yola çıktı. Örneğin 17’nci Yüzyılın ilk yarımında Hacı Halife (Fezleke: Göç: 1036, İsa Doğum: 1626), 18’inci Yüzyılın ilk yarımında Naimâ (Tarihnüvisliğe nasbı [Tarih yazarlığına atanması]: H: 1121, İ.S: 1708): İbni Haldun’u, modern sosyologların “Organisizm” adını alacak tahrifçi metafizik okullarından çok daha dürüstçe ve realistçe yorumlayıp geliştirdiler. Bu gelişim Batıda ancak İslâm düşüncesinden aktarmalarla başladı. İbn-ür Rüşt’ün, Teoloji önünde Felsefe düşüncesini haklı çıkarışı: İtalya’dan, Fransa’ya, Lehistan’a dek, Derebeylik skolâstiğine boğulmuş çabalayan bütün Avrupa’nın gözlerini ansızın açmaya vardı. İlk Rönesans kımıltılarını karnında duyan Batı, o ışığa kavuştu. Fakat ancak Hacı Halife’den yüzyıl, Naimâ’dan yarım yüzyıl sonraları, 18’inci Yüzyılın ilk ve son dörtte birlerinde Tarihin kanunlarını ayıran iki adam çıktılar, İtalya’da Vico (1688-1744) (Eseri: “Yeni Bir Bilimin Prensipleri”, 1725), Almanya’da Herder (1744-1806) (Eseri: “İnsanlık Tarihinin Felsefesi Üzerine”, 1789-1801). Her iki düşünücü de: “Henüz metafizik kavramların egemenliği altında” idiler. Tarihte: “Kanunlara boyun eğen bir oluş kavramını”[10] ortaya attılar. Vico, Batıda Skolâstikli metafizik érüdisyona(*) çattı: “Filozoflar, duru, ayırtlı sezişleriyle masrafsız ve zahmetsizce, kütüphanelerde ne varsa hepsini yeniden buluvermeye kalkışarak Descartes’ın metodunca ruhları uyuşturdular. En kısa zamanda, en az zahmetle her şeyi bilivermek isteyen insan zaafımız sayesinde Descartes büyük bir maiyet peydahladı. [taraftar topladı.]”[11] Halkın mitoloji geleneklerini, Homeros’unkiler gibi eski Poemleri, Roma’nın XII Levhası gibi ilkel mevzuatı orijinal sayıyor, nedense Keldan Kehanetlerini, Orphique Destanları, Pythagore Şiirlerini, İncil Belgelerini, Uzakdoğu ile, “Vahşi” denilen İlkel Toplumlardan o sıra akın eden bilgileri değerli saymıyordu. Gene, Tarihsel Maddeciliğe yaklaşırca: “Daha önce bir Devlet ve medeniyet olmasaydı, hikmetli kişilerle filozofların ortada bulunamayacaklarını itiraz olarak öne sürüyordu.”[12] Fakat, ötede Tanrı korkusunu Tarihin motoru yapıyordu: “Tufandan sonra insanların geniş dünya ormanları içinde sürttüklerinden şüphe edilir; ancak hayal gücünün meyvesi olan din (Terörü) Barbar ve yırtıcı devleri zapt edebilirdi. Kuvvet yıldırımları indiren Jüpiter’in korkusu onları mağaralara saklanmak zorunda bırakıyordu.”[13] Determinizmi akıldan gelme bir şeye benzetiyordu: “Bir sens commun (ortaklaşa duyu), başka bir deyişle derin düşüncesiz bir muhakeme vardı ki genel olarak bütün bir sınıf, bütün bir halk, bütün bir millet veya tümüyle insan türü tarafından taşınıyor ve duyuluyordu. (Principi di una Scienza nuova d’intorno alla commune natura delle razioni, 1725)[14] Filoloji kıyaslarıyla Tarih örneklerinden İbni Haldun’a yaklaşıyordu: “Örneğin, Roma Tarihi, kralların masallar çağından imparatorluğun Barbarlarca tahrip edilişine değin tam bir bütün teşkil ediyordu. O bütünün art arda gelen safhaları başka her milletin Tarihinde bulunabilirdi ve bulunmalıydı. Demek zaman cyclique (çember gibi dönemli) [çevrimsel, döngüsel] biçimde kendi üzerinde dönüyor, bir daha dönüyor (corsi e riscorsi) idi. Tarih her milletle yeniden başlıyordu: bu Eflâtun, Aristotalis ve stoisyenler zamanının alışılmış görüşüydü.”[15] Herder’in zamanında, bütün bilimler, artık Evrim Teorisini işlemeye başlamışlardı. Goethe ve Leibnitz: Doğayı, ezelden beri var olmuş değil, bir oluş gücü içinde gelişir sayıyorlardı. Fizyolojist Camper: Beynin balıktan insana kadar nasıl değişerek geldiğini resimlerle çizerek gösteriyordu. Bu üç kişiyle şahsen temas eden Herder, Evrim Teorisini benimsememezlik edemezdi. İbni Haldun gibi doğada: “Taştan kristale, kristalden madenlere, madenlerden bitki âlemine, bitkilerden hayata doğru örgütlenme biçiminin yükseldiği görülür.”[16] Tarihte: “Bütün ırklar, bütün medeniyet tipleri insanların olduğu gibi ve olmasını istedikleri gibi bir medeniyet olan Avrupa medeniyetine yükselmiştir.”[17] 1772 yılı: “Dili icat etmek insan için insan olmak kadar doğaldır” diyor, pek çok şairane hayâllerle: “dilin nasıl doğayı taklit etmekten doğduğunu belirtiyordu.” En sonunda, bir daha, bütün bu olaylarla: “Tanrı niyetindeki birliğin sezişini ifadeye çalışıyordu.”[18] Bu ve buna benzer açıklamalar ile Batı kültürü 19’uncu Yüzyıl ortasına gelinceye dek, Tarihsel Devrimlere değebildiği zaman onları Tanrı dileğine bağlamakla yetindi. İnsan yığınları o gizli yönde ilerleyen otomat heyetlerdi: “Tanrı, yerinde gördüğü her önemli ilerleyişi başarmak üzere, geniş heyetlerden birini örgütlendirir, sonra, belirli görevleri biter bitmez, o heyeti de dağıtır.”[19] İslâm Medeniyeti çökerken İslâm düşüncesinde İnsancıl gidiş yoklaması yapıldı: “Barbar aşısı” yarı uyanış getirmişti. Tarihsel Devrimi en iyi ele alan gene İslâm düşüncesi oldu. Çünkü Tarihsel Devrimlerin ortasındaydı. İslâm kültürü, “Tarihsel Devrim”leri: en bâtıl itikatlı şekil ve adlar altında anlatırken bile, inanılmaz gerçeklikte özler verdi. İslâmlık için Tarihsel Devrim soyut bir olay değildir. Basbayağı: biçimi, yeri, huyu suyu anlatılan “Yecüc Mecüc” ulusunun kopardığı bir kızılca kıyamettir: “İşbu iki dağın arasında, yırtıcı hayvan kılığında bir halk vardır ki, ayıları ve yaban hayvanları atıştırırlar ve yılanları, akrepleri yerler. Ve tüm yerlerdeki yaratıklardan her canlıyı öldürmekten çekinmezler. Ve anların gibi hiçbir halk ziyade olmaz. Şüphe etmesiz ki, anlarınla dünya doliser ve yeryüzü kişilerine anların zararı eriserdir.” “Kaçankim tanrımın (şanı açıklansın) Yecüc Mecüc ortaya çıkmasıyla vaidinin vakti gele, ol adı geçen seddi yerle bir ede.”[20] Bu anlatılan insanlar, tipik Aşağı Barbarlık Konağında yaşayan toplum kişileri değiller mi? O zamanki haber alma imkânlarıyla, Müslüman yazar besbelli Altay dağları ötesinde “Çin Seddi”ni anlatmaya çalışmaktadır: “Denildi ki, sin’in zammiyle “Süd”: ol şeydir ki, onu Allahü teâlâ yarata ve sin’in (s harfinin) fethile “Sed”: oldur ki, anı insanlar yapa. Denildi ki, ol iki dağ en son kuzeyde, Türk toprağının kesintisinde olup, Yecüc Mecüc ol iki dağ ötesinde kalmıştır.”[21] İşte “Çin Seddi’ni” yarıp çıkarak “Kıyamet”i koparacak olan Yecüc Mecüc böyle bir bölgenin gerçek uluslarıdır. Kimdir bu uluslar? Müslüman onu da adıyla, sanıyla açıklamaktan geri kalmaz: “Ol iki seddin amanında bir ulus bulundu. Garabet’i lügat ve kaamet’i fitnatlarıyçün (dilleri yabancı, boyları yassı! Belki de: çok Zeyrek: Fatin: zeki olduklarından) kendilerine yaklaşılırdı ki, kulak sözlerini kavrasın. Ve yine kendilerimizin sözlerin anlarlardı: illâ işaret veya tercümanla. Anların tercümanları Zülkarneyn’e dediler ki, “Yecüc Mecüc Ulusu toprağımıza: adam öldürme, tahrip ve ekinleri yok etme ile fesat edicidirler. Denildi ki anlar rebi (yaz) günlerinde çıkıp, yerde yeşil ot komazlardı, yerlerdi ve kuru yemişin götürürlerdi. Ve bir sözce; ehaliden buldukların yerlerdi. Ve denildi ki Yecüc Mecüc Türkten bir “cibil”dir, yani bir cemaattir, Yâfes Bin Nuh çocuklarındandır. Türk Yecüc Mecüc’ten bir sirye (oymak bölük)tür ki, Zülkarneyn seddi bina edicek, sedden dışarıda kalanlara Terk denilmiştir. Denildi ki, anlar 22 kabiledir. Anlardan bir kabile sedden dışarıda terk olduğuyçün Türk denilmiştir.” “(...) Öncüleri Şam’da, sakaları Horasan’da olıserdir. Doğu yanındaki ırmakları ve Taberiye’deki denizciği içerler. Denildi ki: bir vakitte Âdem aleyhisselâm ihtilâm olup (uykusunda şeytan, aldatıp!) nutfası (spermi: tohumu) toprağa karıştı. Yüce Tanrı andan Yecüc Mecüc’ü yarattı... Ve birçok uluslar yeryüzü ortasında olur ki, anlar: cin ve ins ve Yecüc Mecüc’tür.”[22] Sözler arasında kargaşalık var. Anlatılan, açıkça kısa boylu Moğol ve Türklerdir. Çin Seddi ile İskender (Zülkarneyn) karıştırılıyor. Akıncı Yecüc Mecüc’lerin bir ucu Şam’da, öbür ucu Horasan’dadır. Belki İskender’e Türkler, Moğollardan yakınmış. Belki o da, İskender’in Çin Seddi’ni yaptırdığı gibi bir yakıştırma. Ne olursa olsun, Tanrısal kıyameti koparanlar: dili başka, huyu ve geçimi yabancı, yerde yaşayan uluslardır. Bunlar: Uzakdoğu’da Çin, Yakındoğu’da İslâm Medeniyetlerini “Tarihsel Devrim”le yıkan Türk ve Moğollardan başkaları değillerdir.
MEDENİYETLER İNSAN GÜCÜYLE DOĞAR, ÖLÜRLER: Hacı Halife’nin “Fezleke”sini bitirdiğinden bir yıl sonra doğan Bossuet (1627-1704), asilzade kadınların cenaze törenlerinde söylevleriyle ün aldı. Kralların tanrısal haklarını savundu. “Protestan Kiliselerinin Çeşitliliği” eserinde hangi “Tarih Felsefesini” yaptığı anlaşılır. Montesquieu (1689-1759), Naimâ’nın Tarihnüvis olduğu yıl 19 yaşındaydı. “Montesquieu... o bellibaşlı kavramı: siyasî, dinî, entellektüel ve artistik her türlü insan faaliyeti gösterilerinin birbirlerine sıkıca bağlı, dayanışma halinde olduğu kavramını aydınlığa çıkardı.”[23] Fakat, kendisinden 350 yıl önce bütün o üstyapı gösterilerinin, ekonomi, endüstri temeliyle “birbirlerine sıkıca bağlı” olduklarını Tarih kanunu olarak koymuş bulunan İbni Haldun’un Tarih kavrayışından hâlâ çok gerilerde kaldı. Voltaire (1694-1778), parça parça “12’nci Charles Tarihi”, “14’üncü Louis Tarihi” gibi eserlerinde, savunduğu işveren sınıfının “ilerleyiş” durumunu bilince çıkardı. İnsanüstü bilinen Fransa Kralının “yerine fikir krallığını yükseltti.”[24] 19’uncu Yüzyılda, “Tarih Felsefesi” yerine, belgeli Tarih araştırmaları geçti. Üçü de hemen aynı yıllarda doğan Guizot (1798-1874), Thierry (1797-1856), Michelet (1798-1879) gibi Tarihçiler: Tarihte Sosyal sınıfların ve Sınıf güreşlerinin rolünü keşfettiler. Bunlar içinde sonuna dek namusunu yitirmeyen Michelet için Devrim biricik adaletti: “Adalet; anamsın, hak: sen babamsın, Allah’la bir vücutsunuz. Ben ki doğmuş bulunan ve Devrimimiz olmasaydı asla doğmayacak olan 10 milyon insandan, halk kalabalığından birisiyim, kime nispet iddia edeceğim?”[25] “Bir adalet günü, Devrim adı verilen bir tek adalet günü 10 milyon insan yarattı.” Romantik bir putlaştırmaya uğrattığı “Devrim”i, bütün inanmayan büyük bilginlere karşı yüceltiyordu: “İnancı gevşek adamlar, görmüyor musunuz ki, sizlerin, siz filozofların, söz ebelerinin, safsatacıların arasında kaldıkça Devrim hiçbir şey yapamazdı. Allah’a şükür ki, işte şimdi Devrim her yanda halkın arasına, kadınların arasına dek sokuldu.”[26] Belki de bu çığlık, Fransız resmi kültürünün “Chant de Cygne”i (ölümüne yakın kuğunun son başarı çığlığı) oldu. Ondan sonra işveren sınıfının biricik amacı “Devrim” ruhunu gömmekti. Fakat Tarihin o zamana dek karanlıkta görünmeyen sihirli anahtarı: sosyal sınıflar bulunmuştu. İşveren Sınıfının bıraktığı yerden Devrimin aydınlatılmasını İşçi Sınıfı adına önce “ÜTOPYA”cılar ele aldılar. En bilginç ışığı, Claude Henri Comte de Saint-Simon yaktı. En keskin alevi, Charles Fourier (1772-1837) “Phalanstère”inde tutuşturdu. Saint-Simon’un öğrencileri (Enfantin, Bazard, P. Leroux, Blanqui) ortaya çıktılar: Devlet zenginliklerin sahibi olacak, irsî [soydan geçme] mülkiyet kaldırılacak, sosyal zıtlıkların yerine evrensel ortaklık kurulacak, “Adalet”in egemenliği, “Her kişiye becerisine göre ve her beceriye eserine göre” vermekle doğacaktı. Bütün 19’uncu Yüzyılın birinci yarısını bu “hayalci sosyalizmler” doldurdu. Oysa Toplum ve Tarihin gerçek kanunları tanınmadıkça, bütün bu Sosyalizm Devrimleri soyut ve subjektif iyi dilekler sergisi gibi kalıyorlardı. Ne Devrime aşk ilân etmek, ne Devrimi İşçi Sınıfı adına istemek, Tarihin gidiş kanunları aydınlatılmadıkça: bilimsel, yani kimsenin çürütemeyeceği ölçüde insancıl bir anlam kazanamıyordu. Devrimlerde insan aklının almadığı bir şey: bilince sığmayan, insan iradesinden üstün bir şey vardı. Antika Tarihin Devrimleri de, Modern Tarihin Devrimleri de, en akla gelmedik bir gün, ansızın, kendiliğinden patlak veriyorlardı. Kadîm Tarihte: “Yahudiler, Tanrısal Vaid’in anlamını iyiye yorumluyorlar, İmparatorluklarının hiçbir zaman sona ermeyeceğini farz ediyorlardı. Roma, tam sönmek üzere olduğu sırada, İmparatorluğun ebedîliğinden kuşkulanmıyordu bile.”[27] Modern Tarihte iş başka türlü olmuyordu; vesikalara eğilen Tarihçi şaşıyor: “Yüzyılın ortasında (Fransız Ulu Devriminin olduğu 18’inci Yüzyıl ortasında) herkes ihtilâlin kopacağını tahmin etmişti. Yüzyıl sonunda hiç kimse ihtilâle inanmıyordu... Uzaktan bakınca görünür, yakından bakınca artık görünmez olur.”[28] Ve hiç görünmediği gün, 1789 yılı Ulu Devrim patlak verdi: Böylesine irrasyonel, akıl sır ermez şey, nedendi? Bu yakıcı soru, 19’uncu Yüzyılla birlikte insanların beynine girmiş en çetin problemdi. Onun için er geç çözümlenecekti. Bunu, 500 yıl önce İbni Haldun’un bulup adını koymadığı, Tarihsel Maddecilik çözümleyecekti. Tarihsel Maddeciliği, hemen her ciddî düşünücü buluverecekti. K. Marks’ın sonradan fark ettiği gibi; kendileriyle hemen hemen aynı günlerde bir başkası da bulmuştu: “Jones, maddî üretici güçlerin biçim değiştirmesiyle, ekonomik ilişkilerin de ve arkasından milletlerdeki moral, sosyal, siyasî durumun da nasıl biçim değiştirdiğini pek iyi deyimlendirir.”[29] İngiliz iktisatçısı Jones (1790-1855 )’un kendisi şöyle diyordu: “Bir topluluk kendi üretici güçlerini değiştirdiği ölçüde, örf ve âdetlerini de ister istemez değiştirir. Bir topluluğun çeşitli sınıfları; gelişimleri sırasında, öteki sınıflarla yeni bir takım ilişkilere girişmiş olduklarını, yeni durumlara girdiklerini, yeni sosyal ve moral risklerle, yeni sosyal ve moral refah şartlarıyla çevrelendiklerini fark ederler.”[30] Gene aynı tarihlerde Marks-Engels’ten de, Jones’tan de haberi bulunmayan Morgan, Tarihsel Maddecilik prensiplerini Tarihöncesinde keşfetmişti: “Olay şudur ki, Morgan, kendi yordamıyla, Amerika’da yeniden, Marks tarafından kırk yıl önce keşfedilmiş bulunan Tarihin, materyalistçe kavranışını keşfetmişti. Ve başlıca noktalar üstünde bu keşfini Marks’ın vardığı aynı sonuçlara ulaştırmıştı.”[31] Bütün bunlar, Peygamberden önce yeni din arayıcı “Hanef”lerin çölleri tutması gibi, “Zemâne alâmeti” idi. “Çok alâmetler belürdi” ve 19’uncu Yüzyılın birinci yarısı biterken, gene birbirlerinden habersizce iki adam birden: Karl Marks (1818-1883), Friedrich Engels (1820-1895) Tarihsel Maddeciliği aynı zamanda keşfedip, yeryüzünde düşünce arkadaşlığının her şeyden üstün olduğuna eşsiz örnek verirce, ölümden sonra bile elele verip keşiflerini doktrin anıtı yaptılar. B- TARİHSEL MADDECİLİK ve DEVRİM Toplumun büyüsünü çözen iki arkadaş, felsefeyle alışverişlerine “son noktayı koymak” üzere başbaşa verdiler ve Tarihsel Maddeciliğin ana çizilerini belirttiler: “Biz, yalnız bir tek bilim: Tarih Bilimi tanıyoruz. Tarih, iki yanından ele alınırsa. Doğa Tarihi ve İnsan Tarihi diye ikiye bölünebilir. Ama o iki bölük birbirlerinden ayrılabilir değildirler. İnsanlar var oldukça, doğanın Tarihi ile insanların Tarihi karşılıklı olarak birbirlerini şartlandırırlar. Doğa Tarihi -özellikle Doğa Bilimi- bizim konumuz değildir; fakat insanların Tarihine girmemiz gerekiyor. Çünkü ideoloji ya bu Tarihin kalp yorumuna çevriliyor, yahut bu Tarihin tümüyle soyutlaştırılmasına döndürülüyor. İdeolojinin kendisi de, bu Tarihin yanlarından birisidir.”[32] “Bilincin, tasavvurların ve fikirlerin üretimi demek: insanların ilkin maddî faaliyetlerinin, maddî alışverişlerinin, gerçek hayat dilinin bulunması demektir... İnsanlar kendi tasavvurlarının, fikirlerinin vb.nin üretmenidirler ama bunu yapan insanlar gerçek insanlardır, etki yapan insanlardır. Üretici güçleri tarafından ve en geniş biçimlendirilişlerine dek o üretici güçlere karşılık düşen alış-veriş tarafından belirlendirilmiş bir gelişim ile şartlandırılan insanlardır. Bilinç, bilinçli varlıktan başka bir şey değildir, insanın varlığı ise, insanın gerçekten hayatî faaliyeti demektir.”[33] İnsan bilinci neden Devrimi önceden kestiremez, neden Devrim insan bilincine rağmen gelir, olur? Çünkü: “Bir kişi nasıl kendi kendisi hakkında beslediği fikirle yargılanamazsa, tıpkı öyle (Devrim denilen) altüstlük çağı da kendisi hakkında beslediği bilinçle muhakeme edilemez... Gerçekliği belirlendiren şey insanların bilinci değildir; tersine, insanların bilincini belirlendiren şey sosyal gerçekliktir.”[34] Onun için, Devrim olup bittikten sonra bilinç onun sebeplerini kavramaya çabalar. “Tarihin maddeci kavranışına göre, Tarihin en son duruşmada belirlendirici elemanı, doğrudan doğruya hayatın üretimi ve yeniden üretimidir. Bu üretimin kendisi iki çeşittir. Bir yanda, geçim araçlarının; beslenmeye, giyinmeye, barınmaya yarayan nesnelerin ve bu nesneler için gerekli aygıtların üretimidir; öte yanda insan denilen yaratığın kendisinin üretimi; türün çoğalıp yayılmasıdır. Verili bir tarihsel çağ ve verili bir ülke insanlarının içinde yaşadıkları sosyal kurumlar, bu iki çeşit üretimle: bir yanda emeğin, öte yanda ailenin bulundukları evrim konağı (tekâmül merhalesi) ile şartlanmışlardır.”[35] Bu şartlar altında Devrim niçin olur? “Toplumun üretici güçleri epey bir gelişim derecesine ulaştılar mıydı, o zamana dek içinde deri değiştirip olgunlaştıkları mevcut üretim ilişkileriyle yahut o ilişkilerin hukukça ifadesi demek olan mülkiyet ilişkileriyle zıtlaşmaya başlarlar. O ilişkiler, vaktiyle üretici güçleri geliştiren birer şekil iken, şimdi bu güçlere engel kesilirler. O zaman bir sosyal devrim çağıdır başlar.”[36] Toplumun maddî temelleri, ekonomisi bu kadar açıkça ağır bastıkları halde insanlar neden onları görmeyip, Devrimde manevî üstyapı elemanlarının (düşünce, ahlâk, hukuk vb’nin) ağır bastığını sanırlar? Çünkü: “Çeşitli mülkiyet şekilleri üzerinde, sosyal geçim şartları üzerinde, çeşitli özelliklerle işlenmiş hayatın bütün bir sıra intibalar [izlenimler], kuruntular (illüzyonlar) ve düşünüş yordamlarından kurulu üstyapı yükselir. Bütün sınıf o şeyleri, tâ maddî temellerinden ve temele uygun sosyal ilişkilerinden başlayarak o üstyapı elemanlarını yaratır. Tek başına kişi ise, bütün o elemanlar kendisine gelenek ve eğitimle aktarıldığı için, kendi kişi aksiyonunu belirlendiren sebebin o elemanlar olduğunu tasavvur edebilir.”[37] Böylece: insan kişilerin, kendi işlemleri olan Tarih ve Devrim, insana kişiliği dışından gelen bir yabancı etki gibi görünür. Bir doğa olayını inceler gibi Devrim olayını ele alan Tarihsel Maddecilik, Devrimin niçin ve nasıl olduğunu ve neden öyle yürüdüğünü açıklamış ve bütün akla gelen problemleri bilimsel sebep-sonuç bağlarıyla çözmüş olur. Yalnız mesele bir noktaya gelir dayanır: Tarihsel Maddeciliğin kurucularının çalışma programları “Modern Toplum” sınırı içinde derinleştirilmiştir. Morgan’ın Tarihöncesi keşfini işlemek, bütün isteğine rağmen Marks’a nasip olamamıştır. Engels Tarihöncesini ele alırken der ki: “Aşağıdaki fasıllar, âdeta bir vasiyetin yerine getirilmesidir. Karl Marks, Morgan’ın araştırmalarından çıkmış sonuçları, kendisinin -ve bir kerteye dek: bizim demeye hakkım olan- Tarihin materyalistçe etüdünden çıkmış sonuçlarla bağlantılı olarak açıklayıp yorumlamayı kendisine saklamıştı.”[38] Marks’ın ölümünden sonra, onun yüzüstü bıraktığı teorik ve pratik binbir işi yüklendiği için Engels, ancak Tarihöncesi üzerinde kısmen durabildi. Eseri kapışıldığı halde ancak 7 yıl sonra, ölümünden 4 yıl önce ikinci baskısını çıkarabildi. Konunun nasıl genişlediğini şöyle anlatır: “Bu kitabın, bundan önceki yüksek tirajlı basımı hemen altı aydan beri tükenmiştir ve uzun zaman oluyor yayınlayıcısı yeni bir basım için meşgul olmamı benden rica etmişti. Daha acele işler beni şimdiye dek bundan alıkoydu. Birinci baskı yayınlanalı beri, yedi yıl geçti, bu sırada ailenin ilkel biçimlerinin bilgisi hatırı sayılır ilerlemeler yaptı.”[39] Antika Tarih, bildiğimiz gibi Tarihöncesi ile Modern Tarih arasında kaldığı için, her iki Tarihsel Maddecilik kurucusu da Tarihsel Devrim üzerinde yeteri kadar durmaya vakit bulamadılar. Yalnız, Antika Tarihin “Toprak Meselesi” üzerine dayandığı gibi dâhiyane işaretlerde bulunarak, Tarihin çok ilgiyle incelenmesini her fırsatta öğütleyebildiler. Tarihsel Devrim Problemi ister istemez askıda kaldı. Tarihsel Maddeciliğin en tiksindiği şey: genel, yuvarlak sözle bir problemi geçiştirmektir. Tarihsel Devrim problemi de bir Devrimdi. Ve Tarihsel Maddecilik şu ana kanunu koymuştu: “Devrimler Tarihin lokomotifleridir.”[40] Genel olarak Devrim nedir? Prensip olarak: “Sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu her Toplum için ezilen bir sınıf hayatî bir zorunluluktur. Ezilen sınıfın kurtuluşu için: daha önce edinilmiş üretici güçlerle, var olan sosyal ilişkilerin artık birlikte var olamaz bulunmaları gerektir. Bütün üretim aletleri içinde en büyük üretici iktidar, devrimci sınıfın tâ kendisidir. Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi: eski Toplum içinde meydana gelebilecek olan bütün üretici güçlerin var olduğunu farz ve kabul ettirir.”[41] Şimdi burada genellikle deyimlendirilen Devrim şartlarını, Tarihsel Devrim problemi ile karşılaştıralım: 1- Antika Medeniyet “sınıflar zıtlaşması üzerine kurulu” bir Toplumdur. Orada ezilen sınıf: Kölelerdir. 2- Kölelerin kurtuluşu için Antika Üretici Güçlerle, Antika Üretim İlişkileri arasında “birlikte var olamaz”lık yetmiş midir? Hayır. Bu, moda deyimiyle “coeksiztans: birlikte var oluş” imkânsızlığı ne köleleri, ne Antika Medeniyetleri kurtarabilmiştir. Tersine bütünüyle Toplumu batırmıştır. Neden? Tarihsel Maddeciliğin üçüncü şartına geliyoruz: 3- Çünkü, Antika Medeniyetlerde “En büyük üretici güç olan devrimci sınıf” yoktur. O neden? 4- Çünkü, Antika Medeniyetlerde “Devrimci elemanların sınıf olarak örgütlenmesi”ni gerektiren bütün üretici güçler “eski toplumun içinde meydana” gelememiştir. Ve o yüzden medeniyet batmıştır. Tek başına her kadîm medeniyet için doğru olan bu kural, bir Antika Medeniyet battıktan sonra, başka bir Antika Medeniyetin doğuşunu aydınlatmakta yetersiz kalır. Bir medeniyet batmıştır, ama “medeniyetler” hiçbir vakit yeryüzünde sona ermemişlerdir. Antika Tarihin hiçbir çağında insanlık bütünü ile medeniyetten uzaklaşıp, ebediyen Barbarlığa dönememiştir. Tersine, her batan medeniyetin yanı başında yeni bir medeniyet, (hattâ kendi üzerinde bir Rönesans) daima doğuvermiştir. Öyleyse, ortada: medeniyetin tümüyle ve kesince yok olması değil, bir biçimden başka biçime geçmesi vardır. Son arkeoloji belgeleri, Irak’tan başka hiçbir yerde, kendiliğinden yeni bir medeniyet doğmadığını, en bağımsız görünen Amerika “Yerli” kültürünün bile Uzakdoğu’dan sıçrama olduğunu, daha önceki mitoloji elemanlarıyla da desteklenince ispat etmiş gibidir. İlk Irak Medeniyeti’nden Modern çağa dek gelmiş medeniyetin özellikle geçit konaklarında “üretici güçler” bakımından durum ne olmuştur? Antika Medeniyetleri deviren güç, Toplumun kendi içinden doğma, amacı belirli bir sosyal sınıf olmamışsa da, Toplum dışından başka bir Toplumun vurucu gücü gelmiş, eski medeniyeti baskınla yıkıp yerle bir etmiştir. Bu dışarıdan gelen güce, Greklerin “Yabancı: Ecnebi” anlamına kullandıkları “BARBAR” adı veriliyor. (Osmanlı: atalarından dirlikçi olmayan bütün öteki yurttaşlara “ecnebi” derdi). Tarihsel Maddeciliğe göre: “Güç (zor, acı kuvvet): yeni bir Topluma gebe olan her eski Toplumun ebesidir. Gücün kendisi de bir ekonomik kudrettir.”[42] Antika Tarihte “Güç”, Barbar kılığına girip medeniyet Toplumunu yıkıyordu. Bu en görmek istemeyecek bir göze batan olaydı. Yıkış sebebi: eski medeniyetin “Gebe” olmayışından ileri geliyordu. Eski medeniyet yıkıldıktan sonra, doğan Yeni medeniyetin hangi üretici güç, nasıl “ebesi” oluyordu. Problem bu idi. Yalnız bu noktanın aydınlatımı, Tarihsel Devrimlerin en kör düğümünü çözebilirdi. Ne çâre ki, Tarihsel Maddeciliğin keşfedildiği günden beri, resmî Tarihsel bilimler (Fransızcanın akar deyimiyle “c’en etait fait”: işi bitik) duruma girmişlerdi.
IV- TARİHSEL MADDECİLİKTEN SONRASI “İşi bitiklik”, 19’uncu Yüzyılın ekonomi ve siyaset krizleri başlar başlamaz bütün toplumsal bilimleri salgın hastalık gibi sardı. Artık bilimde “saf gerçek” değil, günün çıkarcılığına göre olayları tanınmaz kılığa sokmak birinci iş oldu. Ekonomi biliminde klasik iktisatçıların: Adam Smith (1723-1790) ve David Ricardo (1772-1825) gibi bilginlerin “değeri yaratan emektir” buluşlarını çürütmeye çalışan “Vülger: Bayağı” iktisatçılık moda oldu. Sosyal ve Tarihsel bilimlerde gelişen bütün çabalar tek amaca yöneldi: Klasik iktisat gerçeklerini temel sayan Tarihsel Maddeciliği, her ne pahasına olursa olsun tahtadan silmek! Kültür alanında her ölçüyü hiçe sayan bu “Bilimsel Haçlılar Seferi”nin en parlak örnekleri: Saint-Simon’dan sonra, onu çalıp çırpan plajyacı [eser hırsızı, intihalci] Auguste Comte “Pozitivizm”inden, etnolog “Organisizm”lerine, sosyolog “Formalizm”lerine, demagog “Rasizm”lerine dek buram buram açılmış metafizik düşünce “Okul”larındaki fikir, metot ve yargı sefaletlerinde bulunur. Modern bilim düşmanları: İslâm Tarihinin ülkücü çağını gömen Sıffiyn Savaşmasında, yenileceğini anlayan bezirgân Muaviye satılık askerlerinin, mızrakları ucuna Kur’anı Kerim’i bağlayıp samimî Müslümanları durduruşları gibi, kendilerine en kalın “Bilim” ağırlıklarını siper ettiler, içlerinde en sinsileri: Tarihsel Maddeciliği dondurup putlaştıran “Marksist”lerdir; en masum geçinenleri; olaylar üzerinde düşünmeyi, binbir “eser”, “not” “paragraf”, “referans” çıkmazına düşürmedikçe aforoz eden zihin törpücüsü (“Érudition: Bilgiçlik”) karasevdalılarıdır. Biz, Batı kültürünün Tarihsel Devrimler alanında “Uzman” tanınmış iki tipik meyvesine dokunmaktan kendimizi alamayacağız: 1) 19’uncu Yüzyılın ikinci yarımında Comte de Gobineau, 2) 20’nci Yüzyılın birinci yarımında Profesör Arnold Toynbee... A- TARİHSEL DEVRİM ve IRKÇILIK Gobineau: çökmüş derebeyi sınıfının Ortaçağ Barbar geleneklerine, (ne olduklarını anlamaksızın) sıla illeti (nostalji) çekişinden kaynak alır. Ona göre “Medeniyetlerin düşmesi”: bilinçsiz gelişim konağının geçit kaçınılmazlığı değil: “Muazzam… esrarengiz… ruhu ürküten bir felâkettir.” Aristokrat karamsarlığıyla Tarihsel Devrimlere baktıkça dehşetler içinde kalır: “(...) Ve insan, elinde olmayarak şunu iyice kavramak zorunda kalıyor ki, her insan kümelenişi: hattâ Toplumsal varların en beceriklice komplikasyonlarla korunduğu zaman bile, hastalığa yakalanıyor, biçimlenmekte olduğu bugün dahi, yaşama elemanları arasında bir “kaçınılmaz ölüm” prensibini gizliyor.”[43] Yani o, bugünkü modern Sosyal Devrimleri de, Antika Medeniyetteki Tarihsel Devrimler gibi bir “Kaçınılmaz ölüm” cezası sayıyor. Yanılıyor. Modern sosyal devrimlerde, değil medeniyet, Gobineau’nun kendi derebeyi sınıfları bile ölmemiş, büyük arazi sahipliği ve toprak işverenliği durumuna doğru deri değiştirmiştir. Yalnız, derebeylik ekonomisi ve iktidarı yerine, işveren ekonomisi ve siyasî iktidarı geçmiştir. Bir noktada Gobineau haklı: 1830, 1848, 1871 Fransa ve Kara Avrupa devrimlerinde Thières’lerin, Bismarck’ların kışkırttıkları bunca “Beceriklice komplikasyon”lara rağmen, işveren sınıfı ekonomik ve politik iktidarının da ölüm çanları çalınmışa benziyordu. Onun için Kont kendi kendisine soruyordu: “Pekiyi ama bu prensip (ölüm ilkesi) nedir? Bu prensip tıpkı ulaştırdığı sonuç gibi yeknesak mıdır ve bütün medeniyetler aynı sebeple mi yok olurlar? “İlk bakışta insan buna olumsuz cevap vermeye yelteniyor. “Ama şöyle bir gözetim yapılıyor: bütün medeniyetler, azıcık sürdükten sonra bir takım samimî iç bozukluklar çarptırıyorlar. Deyimlendirilebilmeleri güç olan, ama inkâr edilmeleri ondan daha az güç olmayan bu iç bozukluklar her yerde ve her zaman benzer bir karakter taşıyorlar.”[44] O “İç bozukluklar”, Gobineau (1816-1882), henüz 29 yaşında iken Tarihsel Maddecilik tarafından (üretici güçler) ile (üretim ilişkileri) arasındaki zıtlığa bağlanıp deyimlendirilmiştir. Fakat kont, filozof rahatlığı ile, o deyimlendirmeyi yanına bile uğratmıyor. Ve “Bu dünyanın gidişinde tanrı parmağını” görür gibi oluyor: “Şurası su götürmez bir gerçektir ki, tanrı istese, hiçbir medeniyet sönmez; ve bütün toplumların ölümlü şartına, eski tapınakların (sanctuaire) -yanlışlıkla soyut olaylar gibi gözönünde tutulan- bazı göze çarpıcı haraplıkları açıklamak için kullandıkları kutsal aksiyomu (mütearifeyi) uygulamak, yersel gerçeklerin araştırımına egemen olması gereken birinci düzende bir gerçeği bildirmektir.”[45] Halkın “Ne gelirse Allahtan” dediği tanrısal alınyazısında kontun kuşkusu yok. Roma’ya “coup de grâce: son ölüm vuruşu”nu indiren Atilla’ya, Roma’daki yanılmaz Papa da “Flajellum dei: Tanrının kırbacı” adını verirken böyle düşünmüştü: Medeniyetleri batıran, işledikleri günahlardır. Ancak Gobineau, o büyük ve göksel sebep altında, yersel vesile de bulunabileceğini araştırıyor. Bulduğu vesile; 20’inci Yüzyılda 30 milyon insanı kurban edecek olan kanlı faşizmin “bilim bayrağı” IRKÇILIKtır. Ona göre bir ırk “Temiz” ise, üstün gelir, kirlenince alt olur. Joseph Arthur Comte de Gobineau, romanlarını yazdığı “temiz” ırk kahramanını şöyle anlatır: “Güzel miydi, diye mi soruyorsunuz? Bir melek gibi güzel! Rengi biraz yanıkça idi, ama melez asıldan gelme sonucu olan koyu toprak rengi değildi: güneşte olgun meyve gibi sıcak bir yanıktı.”[46] Böyle üst gelmiş saf bir ırkın kurduğu medeniyet neden düşer? Yahudi ırkıyla katışmaktan. Temiz ırkın başında, İslâmlığın “Yecüc Mecüc” adını taktığı Turanlılar gelir. (Hitler onu Kuzeylilere çevirir). “(...) Doğu yazarları, (der Gobineau) Türkistan uluslarından söz açmaya başlar başlamaz, onlardaki boyu posu, yüz güzelliğini övmekten kendilerini alamazlar.”[47] Güzelim Turan ırkının kurduğu devletler neden battı? İslâmlığı çıkaran “Semit” Arap ırkıyla bulaşmaktan: “Osmanlılar henüz var olmamışlardı ki, içinden çıktıkları Selçuklular, İslâm ırklarına kuvvetle katışmışlardı bile...”[48] Bu görüş, tıpkı köylünün: “Güneş Doğudan doğar, göğü dolaşıp, Batıda batar. Demek güneş dünya etrafında dönüyor” kanısına benzer. Tarihe, bir gözünü kapayıp tek yanlı bakınca, başka şey görülmez. Önce Hunlar Roma Medeniyeti’ni, sonra Moğollarla Türkler İslâm Medeniyeti’ni yıktılar. Bütün Batı yazarları Hunları, bütün İslâm yazarları Moğolları şeytan kadar çirkin bulurlar. Gerek Hunlar, gerek Moğol ve Türkler, Roma ve İslâm Medeniyetlerini yıkınca, yerine, ancak eski medeniyetlerin Rönesansı sayılan Devletler kurmuşlardır. “Turanlı ırk”ın üstün veya eksik olduğundan değil: Moğollarla Türklerin Tarihöncesinde sürüyle geçinen göçebe çoban Toplumları olduklarından... Genellikle Semitlerin, özellikle Semit “ırk”ından gelme Arapların, Tarihte, Hun veya Moğollardan çok önceleri, daha eski “günahkâr” medeniyetleri yıkıcı rol oynadıkları en tartışılmaz gerçeklerdendir. Akkad Medeniyeti’ni kuranlar, çökkün Sümer Medeniyeti’ne “Coup de grâce”ı indirmiş bulunan Agade’li Sargon komutasındaki Semitlerdi. İslâm Medeniyeti’ni kuran Semit kolundan Araplar: çökkün Pers Medeniyeti’ne öldürücü vuruşu yapan Mekkeli Muhammet komutasındaki Medineli ve çevre çöllerden bedevi Semitlerdi. Semitlerin “temiz” veya “kirli” ırk olduklarından değil, Agade veya Mekke gibi medeniyet kelebeğini kozasında kanatlandıran Yukarı Barbarlığın kentlerinden çıkma güdücüler buyruğunda Tarihe girdiklerinden... Eskimiş bir medeniyeti yıkmak veya yeni bir orijinal medeniyeti kurmak yalnız kuvvetli, temiz, güzel ırkların işi ise, Akkad ve İslâm Medeniyetlerini kuran Semitler de en az Türkistanlı, Altaylı, Moğol ve Hunlar kadar temiz ırkmışlar demek. Sonra neler bulaşıp da kirlenmiş, dünyayı kirletmişler ve bozulmuşlar? Bütün mesele burada. “Semitleri: Sümerler, Sümerler’i de bir başka ırk bozmuş” demek: problemi biraz daha gerilere “tecil” etmek ve geciktirmekten başka bir şey olmaz. Yoksa: “- Dünyayı kim yarattı? “- Tanrı. “- Tanrıyı kim yarattı? “- Sorma, kâfir olursun!” gibi dogmatizmalar, Dinler için olsa bile, İbni Haldun’dan beri ilahiyattan ayrılmış olumlu bilimler için açıklama değildir: “Totoloji”dir. Derebeyi artığı Cermenliğin kafatasını gıdıklayıp 30 milyon insanın başını yiyen bilim kalpazanlığı ırkçılık, basit bir Tarih gerçeğini tahrif ediyor: Tarihte gericiliğe karmış medeniyetleri “temiz”leyen insanlar, Tarihöncesindeki İlkel Sosyalizm Toplumunun yetiştirdiği, medeniyetin (yalan+korku) zehriyle henüz bozulmamış olan insanlardı. Medeniyete girmeden her ulus, kendi Tarihöncesi çağını yaşarken aynı kertede “bozulmamış”tı. Türkler de, Moğollar da, Cermenler de, Hunlar da, Semitler de: Tarihöncesindeki sınıfsız, korkusuz, yalansız Toplumundan geldikleri için: birbirlerini alıp satan medenîlere “üstün insan” gibi görünmüşlerdi. B- TARİHSEL DEVRİM ve SÖZDE DİNCİLİK Mister Toynbee’ye gelelim. Gobineau, içine gömüldüğü derebeylik kalıntısı Donkişotluk şatosunun kalın duvarları arasından, 1877 yılı yayınlanan Morgan’ın “Ancient Society, or Researches in the Lines of Human Progress from Savagery through Barbarism to Civilization” (Kadîm Toplum) eserini belki görememiştir, diyelim. (Engels’in “L’Origine etc.” eseri de Gobineau öldükten 2 yıl sonra çıktı). Bay Toynbee içimizde yaşıyor, 20’nci Yüzyılda: Tarihöncesi bilimi, “Mısır’daki sağır Sultan”a bile varlığını işittirmiştir. Türkiye’de bile Toynbee: “Dünyanın en tanınmış Tarihçisi”, diye alkışlanan bir “bilgin”dir. Kendisi Tarihsel Devrimlere “Breakdown: Alaşağı ediliş” adını koymuştur. Ayrıca: “Hem yeni çıkmış, hem köhne olan modern Batı tasavvuru [düşünce tarzı], Çin’e veya Hint’e hiç yer vermez; hattâ Rusya’ya yahut Amerika’ya bile şöyle böyle yer verir.” diyerek, İngiliz vatandaşlığına küsmüş, “İnteligent-service” (İngiliz casusluğu) kanalından Amerikan Uyrukluğuna geçmiş bir profesördür. Milyonlarca nüsha basılan onlarca iri ciltlik yazılarında: “Ma science nouvelle: Benim yeni bilimim” dediği “buluş”larına şöyle başlar: “Tarihle tüm Sosyal bilimleri, insancıl işlerin biricik anlaşılışı içinde eritmeye muhtacız.”[49] “Benim “Bir Tarih Etüdü”m için ilk notlarımı hazırlamaya başladığımdan beri 27 yıldan fazla geçti. Ve ben şu olayın bilincine vardım ki, o yıllar zarfında görüşüm kılığını değiştirmiştir. Ben ilerledikçe, din bir yol daha benim Evren tablomun merkezini tutmaya gelmiştir.”[50] Ruh hekimi, karşısındaki kişide ilkin bulunmayan sofuluk duygularının yaşlandıkça artmasına “kılık değiştirmek” değil “Mistik hezeyan” teşhisini koyar. Fakat Bay Toynbee ruh hastası değil, Müslümanca deyimi ile birden “Hidâyete ermiş”tir. Ve dinlerden din beğenmeye bulaşır [soyunur]; der ki: “Bununla birlikte ben, yetiştirilmiş bulunduğum dinsel görüşlere dönmüş değilim. YAHUDİ (Judaik) dinlerinden (Musa, İsa, Muhammed dinleri, Yakındoğu dinleri demek istiyor) farklı olarak Hint dinleri tekelci değildir. Varlığın esrarına başka ulaşma yolları bulunabileceğini kabul ederler... İşte kitabımın son dört cildi bu açıdan bakılarak kaleme alınmıştır.”[51] O “Başka bakımlar” sırasına Tarihsel Maddecilik de girer sanmayın. Tarih bilimi, Firavunlar çağının “okkültizm”i, [gizliciliği], tarikat şeyhlerinin “istihareye yatma”sı gibi bir şey olmuştur. “Son eseri ile şöhretini bir kat daha arttırmış” (Bü. Dü., agy.) olan bilgin herkesi rahat rahat imana çağırır: “Her birimiz için bir evren esrarına ulaşmanın en kolay yolu, şüphesiz kendi ata dinidir. Ama bu, her kişi için başka başka olan dinlerin sundukları ulaşma (tasavvuftaki “Vuslat”) yollarını hesaba katmamak anlamına gelmez. İnsanın kendi dini kadar, öteki dinlerin de içlerinden geçebilmekte kazanılacak çok şeyi vardır ve kaybedilecek hiçbir şeyi yoktur.”[52] Böylece Bay Toynbee [dini] bütün bir Enternasyonaldır: Karl Marks’ın: “Bütün ülkelerin işçileri birleşiniz! Zincirlerinizden başka yitirecek bir şeyiniz yoktur.” çığlığı gibi “Bütün dünya dinlileri birleşiniz” parolası!.. Tarih ve Toplum bilimlerinde, 1848’den beri, Batı Kültürü “Zirve”leri, böylesine “Zırva”laşmışlardır. Tarihin can alacak yer ve yönlerini duman perdesi altında yitirmek için, nasıl en birbirini çürüten kıyamet gibi fikir ve olay kargaşalığı yığdıklarına en şaheser örnek Toynbee’nin 10 koca ciltlik “Bir Tarih Etüdü”dür. Biz burada konumuzu en çok ilgilendiren iki noktada birkaç örnek verelim: 1- Tarihte Determinizmi Maskelemek: Toynbee, Toplum hareketini hiçbir maddî sebebe dayanmaz göstermek için, Tarihin geçirdiği çağları özel kanunlara uymuş ayrı birer Toplum biçimi saymaz. Vico’nun en olumsuz yanını taklit eder: Tarihi bir “tekerrür” sayar. Toynbee’ye göre, Tarih ve Tarihöncesi yahut Medeniyet ve Barbarlık, Tarihöncesinde: Vahşet ve Barbarlık, Tarihte: Antika Tarih ve Modern Tarih, Toplumun ayrı maddî gelişim çağları değil, hepsi bir arada, manevi tecellilerdir. Barbarlık: “Işıkla karanlığın birbirine karıştığı bir bölgedir”; Medeniyet: “Boşuna tekerrürler”dir.[53] Öne sürdüğü “Yeni Tarih anlayışı”:
“Olayların bir tek sırayla zaman içindeki hikâyesi olarak değil, fakat birçok paralel olay serileri arasında gözetilecek kıyaslamaların ve geri geri gidişlerin (“recurrence”ların) incelenimi olmalıdır.”[54] Vico’nun, zamanı için bir yenilik olan “Kıyaslama metodu”nu böylece bozarak sağ cebine koyduktan sonra, sol cebine de Marks’ın “Proletarya” sözcüğünü yerleştirir. Toynbee için “proletarya”: modern kapitalizmin ücretli İşçi Sınıfı değildir. Köle, toprakbent gibi bütün Toplum biçimlerindeki alt sınıflar “İç proletarya”dırlar. Barbarlar da, “Dış proletarya”dırlar. Bu bilimsel el çabukluklarıyla: “Toynbee bütün gücünü kullanarak iki nokta üzerinde ısrar eder: l- Medeniyetler birçokturlar, asıllarından beri birçok kaldılar; nitekim Mısır Medeniyeti ile Sümer Medeniyeti muasırdırlar [çağdaştırlar]; 2- Medeniyetler arasında herhangi bir hiyerarşi kurulamaz.”[55] En son arkeoloji buluşları: Mısır’ın, Sümer Medeniyeti’nden sonra Irak’tan etkilenerek geliştiğini ispat durumundadır. Bütün en eski gelenekler (Oziris Efsanesi gibi) bu gerçekliği anlatırlar. Fakat Toynbee, bu olayları herkesin bilmediğinden yararlanarak, medeniyetler arasındaki ana oğul ilişkilerini örtbas etmeye çalışır. O zaman bütün Tarih: “boş bir tekerrür” olur. 2- Tarihte üretici güçlerin rolünü maskelemek: Vico’nun bir “Corsi-Riscorsi”, Marks’ın “Tez-Antitez” anlayışları vardır. Toynbee o görüşleri de iki cebine yerleştirerek, bütün Tarih olaylarının gidişinde, ne olduklarını açıklamaktan kaçarak: bir “Défi” (kışkırtma, meydan okuma!) bir de “Repons” (karşılık, cevap verme) diye iki mistik zıt davranış “Keşf”eder. Tarih, ne ekonomik güçlerin, ne insan yığınlarının yarattığı bir gidiş değil, bir “Azınlık Elite”in (bir avuç gözde kişinin) “Kışkırtma”lara “karşılık” vermelerinin eseridir. “Onun düalizmi (ikiciliği): yaratıcı azınlık ile, désincarné (etsiz, cansız, maddesiz!) ruh, pasif ve âtıl beden demek olan proletarya arasındaki zıtlıkta kendisini belli eder.”[56] Onun için Tarihsel Devrimler: üretici güçlerle, üretim ilişkileri arasındaki zıtlaşmalardan değil, bir avuç gözde “Elite”in gevşemesinden ileri gelir; “Elit, toplumun yürüyen parçasıdır, insan yığınlarını peşinden sürüklemekte başarı göstermiştir. (Nasıl? Burada Bergson’un “Mimétisme”(*) lafı, araya karışır. Yığın, Eliti taklit ederek sürüklenir! H. K.) “Bir an gelir ki yığın: elitin verdiği hızı takip etmez olur. Bu sefer, o zamane dek yalnız ikna yoluyla hareket etmiş olan yaratıcı azınlık, baskıya başvurmak zorunda kalır. (Neden ikna yolu sökmez? Asıl problem bu, ona, çözüm aranacak yerde, o örtbas edilir H. K.) Bu durumda toplum, hasım sınıflara bölünmüş olur. (Ondan önce; köle-efendi, toprakbent-derebeyi sınıfları yok; baskı yok; hepsi: yığın elite kanmadığı için ortaya çıkar. H. K.) O zaman, medeniyetin sinesinde bir kopuşma (rupturne) oluşur. Toplum artık kendisine teklif edilen défi’lere (meydan okuyuşlara) karşılık verecek kabiliyette değildir. (Niçin? İşte öyle. Durup dururken! H. K.) Onun için, medeniyet deva bulmaz bir dekadansa (çöküntüye) uğrar.”[57] “Barbar dünya ile medenî dünya arasındaki dostça (ilk doğan medeniyet, Barbarları kırıp köle ederken: Dostça!) ilişkilerin yerine hasımca ilişkiler geçer. Ve Barbar, medeniyetin bütünlüğünü tehdit etmekte iç proletarya biçimine girer. Öyle bir an gelir ki, medeniyetin içinde ancak savaşçı yokluğundan ötürü savaşmalar sona erer. Medeniyetin bölündüğü askerci devletlerden birisi, bütün ötekiler üzerine kararlıca üstün gelir. (Bu üstünlük de, “Elit: gözde” gericilerin ihanet ve el altından çağırıları ile değil, kendiliğinden olur!) Böylece ortaya çıkan “Evrensel Devlet” de bir yol başlamış bulunan “husumet”leri arttırınca, Din ortaya çıkarak: iç proletarya ile dış proletaryayı birleştirir ve yeni medeniyeti doğurur.”[58] İşte 20’nci Yüzyıl ortasında Mister Toynbee’nin ünlü “Tarih Felsefesi” budur. On cildinden şu cevher özet ve sonuçlar çıkar: “Bir toplumdaki güdücü azınlık: egoizma, budalalık, sebatsızlık, metanetsizlik yüzünden bir défi’ye (meydan okuyuşa) karşılık vermeyi bilemedi mi, çökmeye başlar. O toplumun proletaryası, kendini kurtarmak için, yeni tip bir toplum yaratır. Bu, medeniyetin müzmin başarısızlıklarına ilaç bulmaya çalışan yeni bir Kilisedir.”[59] “Yaratıcı (Tanrı) bir kurtarıcı rolünü oynamaya çağrılarak yardıma koşar, çünkü o Toplum tepki göstermeyi bilememiştir, çünkü yaratıcı olmaktan çıkmış bulunan ve en sonunda artık egemen olmaktan başka bir şey olmayan azınlığı, bir takım güçlükler ezmiştir. “Yeryüzünün cihat açmış Kilisesinde hizmet gören asker (papaz) biliyor ki, bu dünya onun kendi evi değil, ruhanî bir savaşma meydanıdır.”[60] Tarih biliminde miyiz, Papazlar kongresinde mi? Tarihin gidişi üzerinde hiçbir kanun iddiası bulunmayan modern basit Tarihçilerden sonra, iki tip etüt şekli daha vardır: l- Modern Uzman tipi, 2- Modern Tarih Filozofu tipi. Uzman tipine örnek Claude Levi Strauss’tur. Sansasyon yarattığı ve “bütün Marksistlerce” de tasvip gördüğü söylenen son çiçekli eserinde Bay Strauss, karşısına aldığı ünlü J. P. Sartre ile, Batı dili kadar işlek bir meçi [bir kılıç türünü] kullanarak eskrim talimi, polemik idmanı yapıyor. “Diyalektik ve Tarih” adlı koca bir fasılda Tarih yok. Yalnız şu Uzman fetvası var: “Biz, etnolojide her araştırmanın prensibini buluyoruz, Sartre için ise etnoloji bir üstesinden gelinecek engel, yahut aşılacak bir mukavemet biçimindeki problemi ortaya atıyor.”[61] Bu “Her araştırmanın prensibini” bir tek bilimde bulmak cesareti: uzmanlığın -kerim olan Allah’ınki kadar içine inilmez olan- “Derin kuyusu”ndan çıkar. Bu kuyunun karanlık dibini yoklayınca, J. P. Sartre gibi, C. L. Strauss’un da göğüslerine taktıkları şeref madalyasını buluyoruz: “Marksist” olmak! “Her ne kadar ikimizin de derin düşüncemizin yola çıkış noktası Marks ise de, bana öyle geliyor ki, Marksist yöneliş bizi farklı birer sonuca iletiyor.”[62] Marks, maddeci Tarihin baş kurucusudur. Bay Strauss için Marks, gerçekten bir “yola çıkış noktası” mıdır? Kısaca bakalım: A) Metot bakımından şöyle diyor C. L. Strauss: “İnanıyoruz ki, insan bilimlerinin hedefi insanı teşkil (constituer) etmek değil, fakat eritmektir.” (aynen: “Dissoudre”)[63] Marks için, her türlü “kafadan atma inşaat” yanlıştır. Ama bir konuyu en son elemanlarına dek ayırdıktan sonra, yeniden kurarca biçimlendirmek doğrudur. Hele, öyle Bay Strauss’ın kesip attığı gibi: “ya biçimlendirmek, ya eritmek” diye tek yanlı iş yoktur. Nitekim, Marks, “Vyestnik Yevropi” yazarının “Kapital” eleştirmesi için der ki: “Bay yazar, benim gerçek metodum adını verdiği şeyi konu ederken ve benim şahsen kullandığım metodu bunca iyi dilekle anlatırken, diyalektik metottan başka neyi anlatmış oluyor? “Ne olursa olsun, (bir yazarın) anlatış tarzı formel olarak araştırma tarzından başka olmalıdır. Araştırma (ele alınan) maddeyi ayrıntısı ile benimsemeli, maddenin çeşitli biçimlerini çözümlemeli, o biçimlerin iç bağını izlemelidir. Ancak, o iş başarıldıktan sonradır ki, gerçek hareket, kendisine uygun olarak anlatılmış bulunabilir. Bu başarıldı mıydı, artık o zaman maddenin hayatı ideal biçimde aksettirilmiş bulunur, böylece anlatış, sanki öncileyinden (a priori) inşa ediliyormuş gibi görünür.”[64] Marks, burada aynen “Konstruktion” (inşa, yapı yapma) sözcüğünü kullanır. Bizim bildiğimiz, bir doktrini “Hareket noktası” saymak, onun metoduyla yola çıkmaktır. Bay Strauss’ın eseri “Diyalektik” sözcüğünü kimseciklere bırakmaz. Fakat sözü işe çevirmeye gelince, daha Marks’ın araştırma ve yazma metotlarını kavramadan “Marksist yöneliş” iddiasında bulunuyor. Marks için: l- İndüksiyon: araştırma metodu, 2- Dedüksiyon: anlatış, yazış metodu birbirinden ayrılamaz. İki “Marksist” çıkıyor: Sartre dedüksiyon ucundan, Strauss indüksiyon ucundan tutmuş, biricik metodu çekiştirip parçalıyorlar. Hele Bay Strauss-uzman: Marks’ın tam tersini yapıyor: anlatışı dal budak içinde cangıla çevirip dağıtmakla övünüyor. Ve “Hareket noktası” bildiği Marks’ı düpedüz “eritiyor!” B)- Tarihöncesi bakımından Bay Strauss şunu açıklıyor: “Tek çizili” ve “exogamie”li “clan”lardan kurulu toplumlarda, clan’ın adlandırılışlar sistemi, hemen daima düzenle düzensizlik arasındaki yolun ortasında bulunur.”[65] “Marksist yöneliş”te böyle “ekzogami”li “klan” var mıdır? 1861 yılı, Alman “mistik general”i Bachofen ilk defa Kadîm Tarihte “Mutterrecht” (Anahukuku) ve “Gynecocratie” (kadın saltanatı) olaylarını keşfettikten sonra, İskoçyalı “kuru hukukçu” Mac Lennan, 1865 yılı, kız kaçırma (rapte) âdetini ele alarak, bazı Toplumlarda kadınların kocalarını, yahut erkeklerin karılarını kendi grupları dışında yabancı olarak, bazı Toplumlarda ise kendi grupları içinde yerli olarak aradıklarını belirtti. “Birincilere”: “ekzogam” (dışarıdan-evlenen), ikincilere “endogam” (içeriden-evlenen) adını verdi.”[66] Mac Lennan bu âdetin sebebini: ilkel Toplumların kız çocuklarını öldürmeleri yüzünden ileri gelmiş saydı ve aynı sebeple “Polyandrie” (çokkocalılık) ve Kadınhukuku kurumlarının da gene hep kadın kıtlığından çıktığını ileri sürdü... Demek C. L. Strauss en son model kitabında, 1865 yılını yaşatıyor ve “Mac Lennanist yöneliş”tedir. Mac Lennan ise “genel olarak aile Tarihinin kurucusu ve bu alanda birinci otorite sayılmakta.”[67] olmasına rağmen, kendi eserindeki şu açıklamayla, kendi açıklamasını kendisi çürütmüştü: “Kadın kaçırmaların; bilhassa erkek cihetinden akrabalığın (yani baba çizisi üzerinden halef selef olmanın) hâkim bulunduğu uluslarda en belirli ve en ifadeli olduğu göze çarpar.” “Şurası şaşılacak bir olaydır: bildiğimize göre, ekzogami ile kadîm akrabalık biçiminin yan yana var oldukları hiçbir yerde çocukların öldürülmesi sistemlice yapılan bir iş değildir.”[68] Madem ekzogami olan yerde çocuk öldürme sistemli değil, ekzogaminin sebebi çocuk öldürme nasıl olabilir? Demek Mac Üstad, Nasrettin Hocamız gibi bindiği dalı kendisi kesmiştir. “Marksist yöneliş” bu konuda ne der? Bilimin dediğini. Morgan içlerine üye olarak girdiği ve 40 yıl etüt ettiği Amerika yerlisi İroqoi kabileleriyle yetinmedi. Bütün dünya milletlerindeki akrabalık sistemlerini soruşturmak üzere Amerikan Devletinin resmi kanalıyla tüm Asya, Afrika ve Avustralya kıtalarında anketler yaptı. Çıkardığı sonuçları 1871 yılında “Systems of Comsanuinity and affinity” eseriyle yayınladı. 1877 yılı da “Ancient Society” Researches in the Lines of Human Progresse from Savagery through Barbarism to Civilization” eseriyle bütün Tarihöncesini aydınlattı. 1891 yılı Engels şunu yazdı: “Morgan’ın ayrıntılar üzerine yaptığı hipotezlerin birden fazlası sallantılı hattâ güdük kalmıştır. Ama son zamanlar toplanılan malzemeler hiçbir yerde Morgan’ın bellibaşlı büyük fikirlerinin yerine başkalarını geçirmeye yol açmamıştır.”[69] Morgan’ın “bellibaşlı büyük fikrini” de şöyle özetledi: “Endogami (İçeriden-evlenme) ile Ekzogami (Dışarıdan-evlenme) hiç de bir antitez teşkil etmezler. Ekzogam (dışarıdan evlenir) “kabile”lerin var olduğu şimdiye dek hiçbir yanda gösterilip ispat edilmemiştir. Fakat, bütün gerçeğe benzerliklere göre, her yerde verili bir sıra var olmuş bulunan grup halinde evlenmenin henüz hâkim bulunduğu çağda, kabile, ana cihetinden belirli sayıda kandaş gruplarına bölünmüştü; Kan (gentes) adı verilen bu kabile bölükleri içinde evlenme, kesin olarak yasak edilmişti; öylesine ki, bir Kan’ın erkekleri, bir sayıda karılarını kabile içinden pekâlâ alabiliyorlardı, ama kadını kendi Kan’ları dışından almaya mecburdular. Bu suretle, Kan ne kadar kesinlikle ekzogam (dışarıdan evlenir) ise, Kan’ların topunu birden içine alan kabile dahi o kadar kesinlikle endogam (içeriden evlenir) idi. Böylece, Mac Lennan’ın yapma kombinezonundan son kalıntı da uçup gitmişti.”[70] Ona rağmen, Mac Lennan, İngilizler ve onlara kuyruk olan Fransız vb.leri için, bir yol “Üstad-ı âzam” sayılmıştı. Morgan’a gelince: “Kitabında yazdıklarının küçük ayrıntıları pek çok itinalarla ayıklanıyor, ama asıl gerçek büyük keşifleri üzerinde susuluyor.” (XXXII) Çünkü Bachofen Alman, Morgan Amerikalı idi: “Alman neyse ne, lâkin Amerikalı? Amerikalının karşısında her İngiliz vatansever kesilir.” “Birbirinden mutlak surette ayrılmış endogam ve ekzogam “kabileler”in varlığı üzerine, en ufak bir şüpheye düşmek, canicesine bir bid’at (héresie)[71] idi. Dolayısıyla da bütün o tanrı adağı (Mac Lennancı) dogmaları toz duman eden Morgan, bir çeşit “günahı kebir” (sacrilège) [büyük günah] işlemiş oluyordu.”[72] Claud Levi Strauss, “Tarih ve diyalektik” adına da olsa, böyle bir “küfür”e düşmüyor, demek. Onun için “Tek çizili” görüşü “daima kargaşalık ortasında” kalıyor. D- TARİHSEL DEVRİM ve SOSYALİST TARİHÇİ Tarihsel Devrimler önünde sosyalist geçinen Tarihçiler, daha mutlu bir ışıkla aydınlanmış değillerdir. Bunlardan en hayranlık uyandıranı Wells, Morgan’ın ayırdığı üçer konaklı Vahşet ve Barbarlık çağlarını şu cümleyle özetler: “İnsan ilkin yavaş yavaş gıdası peşinden giderek, yer değiştiriyordu. Sonra (Neden bilinmez? H. K.) bir bölük insan yerleşmeye başladı. Başka bölük insan, daha açıkça göçebeleşti. Oturuk çeşit insan, taneyle beslendi. Göçebe insan, sütten faydalanmaya başladı, sırf o amaçla inek besledi.”[73] Burada, insanlığın avcılıktan çıkışı anlatılmak isteniyor. Fakat, avcı toplum, ilkin tarımcı (taneyle beslenir) de, sonra çoban (sütten faydalanır) olmuş gibi gösteriliyor. Belli ki, İngiliz Wells, İngilizce yazılmış Morgan’ı ya okumamış ya da anlamamıştır. “İki yaşama biçimi, zıt yönlerde ihtisaslaştı. Her durumda, oturganlarla göçebelerin çarpışmaları, kaçınılmaz oldu. Birinciler tarafından ikinciler, Barbar sayıldı. Oturganlar yumuşak, dişileşmiş varlıklardı. Göçebelerce çapul edilmeleri, pek meşru sayıldı.” diyor, Wells.[74] Belli ki, sosyalist Wells, bilimsel sosyalizm kurucusu Engels’i ya okumamış, ya anlamamıştır. “Oturganlar”, örneğin: Grek dünyasının Yukarı Barbar kentlerinin insanları mı? Yoksa, Amerika yerlilerinin “Bahçeli sistem”, Aşağı Barbar toplumları mıdır? Ayırt yok. Sonra, sırf “oturganlık”: Bir toplumun “dişileşme”sine yeter mi? Yazar, kendi kitabının 44’üncü sayfasındaki: “Falanj halinde Sümer savaşçıları (Taş kazıma, Sümer Medeniyeti’nin başlangıcı)” yazılı gravürün fotoğrafı bile, insanı ürkütüyor. İlk medeniyet kurucularından Sümer kentlerinin oturgan’ları bunlardır. Bunlar, yüzyıllar boyu, Irak topraklarını demir pençeleri altında tuttular. Arabistan, Anadolu, Hindistan iklimlerinde her türlü göçebe “Barbar” ulusları kul köle edip, maden kaynaklarını onlara işlettiler. Yeryüzünde ilk defa, en tehlikeli kervanları işletme “erkekliğini” onlar göze aldılar. Yine, şu Anadolu kıyılarına dek çıkartma yapıp, kent kuran Grek oturgan’lıkları; mitolojilerini ve epopelerini dolduran “kahramanlık”larla, Truva’dan Kafkaslar’a, İtalya’lara, Libya, Finike, Mısır’a dek o zamanki dünyayı kasıp kavurdular. Demek, çok sonraları, “dişileşme” gibi görünen durumun “yumuşak”lığı, oturganlıktan bambaşka sebepleri gerektiriyor. Ünlü Tarihçi oralı bile değildir. Tarihsel Devrim olaylarını sarakaya alır: “Arasıra önümüze şefin biri, yahut kabilenin biri çıkıyordu. O bağımsız ve hür göçebelerin kargaşalığı ortasında, komşu aşiretlere bir çeşit birlik dayatabiliyordu. O zaman, vay en yakın medeniyetlerin başına gelenlere!”[75] Kabileler nerede, niçin derlenirler? Tarihçimize göre: Herhangi yeni üretici güçlerin doğmak üzere bulunduğu belirli bölge veya ekonomi böceğinin boynuzları gibi uzanmış ticaret yollarının açtığı yönler yoktur. Her şey kör tesadüfle yürür. Her göçebe kargaşalığı, herhangi şefin dayatmasıyla, her zaman, her medeniyetin başına belâ açabilmiş midir? Böyle sorular, Tarihçinin kalemini dürtemez. O, hikâye anlatacaktır: “Birleşik göçebeler, sakin, tahkimatsız ovalara atıldılar. Fetihler, savaş gelişti. Fatihler ganimeti alıp gidecekleri yerde, zapt edilen ülkeye yerleştiler. Köylü ve şehirliler, vergi yahut haraç ödemeye zorlandılar; göçebelerin hizmetçileri haline geldiler; göçebe şefleri kral, prens, efendi ve asil olduklarını bildirdiler. Bir yandan da, zapt edilen yerin sanatlarını ve bütün inceliklerini benimsediler. Kuru, aç insan olmaktan çıktılar. Ama birçok nesiller boyu, eski göçebe alışkanlıklarından pek çok şey sakladılar. Avlandılar, açık havada idman yaptılar, savaş arabası koşularına girdiler. Çalışmayı ve hele ziraat işini aşağı bir ırka ve sınıfa düşen pay saydılar. “Büyük medeniyet kitabının ilk sayfasında söktüğümüz şey budur: Çalışmayan bir güdücü sınıf ile, çalışkan bir halk yığını arasında pek açık bir ayırt buluyoruz. Gene keşfediyoruz; birkaç kuşak sonra, toprağa yerleşen aristokrasi, güzel sanatlara ve kanunlara saygı göstermeye, ilkel sertliğinden bir şeyler yitirmeye başlar. Yeniklerin kızlarıyla evlenir, onlar lehine toleranslı bir rejim kurar, onlarla din fikirlerini değiş ederek, yerin ve iklimin dayattığı dersleri öğrenir. Bir sözle o, efendisi kesildiği medeniyetin bir parçası haline girer. Derken yeni bir istilâ hazırlanır.”[76] Tarihsel Devrim üzerine, bütün açıklama, bu sudan yüzey olaylarını çiziştirmektir. Oysa, burada iki satırla anlatılan şeyler, yalnız Batı’da “Uluslar Göçü”, Ortadoğu’da Cengiz, Timur saldırısı için az çok doğru sayılabilir. Tasvir Orta Barbarlık Konağındaki bir toplumun, medeniyete girişidir. Bu tasvirde bile, 20’nci Yüzyıl Tarihçisi -ileride göreceğiz- adı işitilmedik 17’nci Yüzyıl Osmanlı Tarihçisinden, çok geri anlayışlı kalır. Wells ise, bunun “özellikle Dicle ve Fırat bölgesinde” olduğunu yazar. O bölgede, Sümer Medeniyeti’ni tasfiye eden Barbarlar içinde, göçebeler de bulunmakla birlikte, başı tutanlar: Agade kentinin oturgan Semitleridir. Nitekim Grek, Roma, İslâm kentlerindeki oturgan Yukarı Barbarlar, eski medeniyetleri yıkıp, yerlerine yeni, orijinal medeniyetler kurmuşlardır. Kölelik de, kent kurulmadan evlâtlık gibi başlamış, kent içinde yavaş yavaş alt sınıf durumuna girmiş. Ancak Yukarı Barbar kent kozası içinde Barbarlık kurdu, medeniyet kelebeğine doğru biçim değiştirirken, oturganlar uzun süre kendi topraklarında tarımla çalışıp geçinmişlerdir. Kent içinde Agadoy’luk, Patricilik, Kureyşlik taslamaları, aristokrasi hazır yiyiciliği: Kentin içinde bezirgân sınıfın kutsal tapınak (Toplum) mülkiyetini kemirerek “özel sermaye” biriktirmesi, Kent içinde kandaş eşitliğin medeniyetle çözülüp dağılması çağında başlamıştır. Barbarlar medenîleşmeden önce daha “Toleranslı”dırlar. Vb… vb… “Sosyalist Tarihçi” için bu gibi şeyler, üzerinde durulmaya değmez. Ve Tarihin en büyük zembereği yok sayılır. Her şey anlamsız, tuhaf kör dövüşü olur... Neden? Çünkü öyle! Tarih Filozofu tipine örnek René Grousset’dir. “Bilan de l’Histoire” (Plon 1946, Paris) eserinde, Tarihsel Devrimleri açıklamak için, “Tranzümans” sözcüğünü kullanıyor. Her filozofun dağarcığında böyle seyrek rastlanır bilim deyimleri öznelleşir. Fransız lügatinde bu sözcüğün karşılığı aynen şöyledir: “Transhumance (transhumer’den gelir): Ova koyunlarının sıcaklarda dağ yüksekliklerinde barınmak ve kış yaklaşırken oralardan aşağıya inmek üzere yaptıkları periyodik (devir devir) göçler...” Bay Grousset’ye göre: “Periyodik tranzümanslardan yapılmış bulunan çoban hayatı, insanı süreklice göçebe halinde tutar? “İstilâları (Barbar akınlarını) dirilten şey bilhassa bir çeşit décalage chronologique (zaman ağırlığının devrilip yuvarlanışı)dır; bu hal, sanki İsa’dan Önceki 3 bininci yıl insanlarını bizim Ortaçağımızın insanlarıyla bir arada var olduruyor; çünkü step Yukarı Asya’da Neolitik (Yenitaşçağı) kültür şartlarını alıkorken, güney toprakları çoktandır en ileri konakta (stade’ta) idi.”[77] Bu “La Palice’in hakikati”ni bulan Bay Grousset, Antika Dünyaların altını üstüne getirmiş olan olaylar mahşeri içinde “Kanun” arar: “İlk göze batan olay, istilâların yönüdür. En eski antikiteden beri 18’inci Yüzyıla dek dünya yuvarlağımızın o bölgesinde ulusların hareketi -istilâlar ve göçler- hemen hemen boyuna kuzeyden güneye, step mıntıkasından, kültürler mıntıkasına doğru olageldi. Herodot’un belgelendirdiği Kimmerlerin ve İskitlerin İsa’dan Önce 7’nci Yüzyılda Kafkas güneyine, Küçükasya’ya, Urartu ve Medya’ya yaptıkları istilâ böyle oldu.”[78] (Hyong-Nu: Hun’lar, Tabgaçlar, Türkler de böyle olunca) “Aynı mıntıkada ters yöne çevrilmiş hareketler var mı?”[79] Kitabın “Kanun” aradığı bölümünde, başka bir Coğrafya açıklaması anılıyor: “Amerikan coğrafyacısı Owen Lattimore, Çin’de Türk-Moğol istilâlarının periyodik oluşunu Moğolistan toprağındaki kuraklık devrelerinin ritminde bulmayı denedi. Ona göre istilâlar kanunu, hygrometrique (hava nemine bağlı) bir kanun oluyordu.”[80] Ancak yerli Çin Tarihçileri, Moğolları âdeta kırmızı balmumuyla istilâya çağrılmış durumda gösterdiklerinden, Grousset hygrometrik (nem kapma) kanununa kanamıyor. “Siyasî şartlar yüzünden istilâlar çağrılmıştır, denilebilir” fikrine varıyor. Ve “Décomposition” (çözülüp dağılış) geçiren medeniyetler: “Göçebelerin parmak şaklatmaları önünde pisi pisine öldüler”[81] diye hayıflanarak, yeniden ilk görüşüne dönüyor: “Tekrar edelim, çobanlık hayatı, devir devir tranzümanslar yaparak, insanı süreklice göçebe halinde alıkoyuyor. Bununla birlikte o adamakıllı aşağı konaklarda pek erkeksel vasıflı ırklar (Cengiz Han’ı ve Kubilây’ı düşünüyorum) bahis konusudur.”[82] Böylece, modern filozof, hiçbirini değerlendiremeksizin, “siyasî dekompozisyon” üstünden atlıyarak, biraz “Peryodik tranzümans”, biraz “hygrometrik” nem, ve “erkeksel ırk” tellerini tıngırdatarak, zihinleri büsbütün ikircikte bırakıyor. Kendisi kuzeyden güneye inişlerin tersini sorarken, ansızın İslâm Arapların güneyden (Hicaz’dan) kuzeye saldırılarını anıp susuyor. Biz buna: İslâmlıktan önce, Mısır Medeniyeti üzerine de güneyden kuzeye çıkmış akınları, Sümer Medeniyeti üzerine doğudan batıya Zagros ve Elam Barbarlarının inişlerini, Anadolu’da Eti, hele meşhur Truva Medeniyetleri üzerine batıdan doğuya doğru sıçramış Grek Barbarlarının göç ve akınlarını, vb. vb… katabiliriz. Tek sözle, coğrafyanın “Cihât’ı Erbaasında” (Dördüz Yönünde) hiçbir keramet yoktur. Bütün “sihir ve büyü” -diyelim!- bir tek yönde: “Medeniyet yönünde” saklanır. İster kuzeyden, ister güneyden, ister doğudan, ister batıdan gelmiş olsun, bütün Barbar akınları hep: çökmek üzere olan Antika Medeniyetler yönüne seğirtmişlerdir. Bu seğirtişler, tek yanlıca: çoban göçebeliğinin sürü içgüdüsüyle tranzümansına bağlanamaz. Tranzümans her zaman olağan şeydi: Neden Barbarlar her yıl medeniyetler üzerine göç ve istilâ yapamadılar? Çünkü her yıl, bezirgân ekonomili bir Antika Medeniyet çökmemişti. Tranzümans son günlere dek geri Asya ülkelerinde dipdiridir: neden 15’inci Yüzyıldan beri medeniyete karşı her türlü göç ve istilâlar durdu? Çünkü, 15’inci Yüzyıldan beri, Antika Bezirgân Üretim Yordamına kesin olarak son veren modern kapitalizm gibi, daima geniş yeniden üretim yapan egemen bir sosyal düzen başladı ve kendi iç zıtlıklarını medeniyet çökmeden, çözümleyebilecek sosyal devrimleri mümkün kıldı. Sonra, bay Grousset, Antika Barbar akınlarında yalnız göçebe aksiyonunu görebiliyor. Aldanıyor. Tarihte asıl orijinal medeniyetleri doğuracak güçte Barbar akınları, hiç de çoban aşkı yaşayan göçebelerden gelmemiş, tam tersine, sapına kadar oturgan tarımcıl Kentlerden çıkma Yukarı Barbarlardan gelmiştir. Çökkün Sümer Medeniyeti üzerine akın eden Semit Barbarların başbuğu, Agade Kentinden, bir su yolcu çocuğu Sargon’du. Çökkün Acem ve Bizans Medeniyetleri üzerine akın eden Arabistan bedevilerinin başbuğu, Mekke Kentinden, çocukluğu deve çobanlığı ile geçmiş Hz. Muhammed’di. Barbarlar, medeniyet güneşinin batarken çekicileşen ışığına, kanatlarını yakmak üzere koşan pervaneler oldular. Hangi Tarih konağında olursa olsun, Barbarları, şu veya bu yönde emme basma tulumba gibi çekip sıkan makine gücü: medeniyet denilen kalp, “ticaret yolları” denilen kandamarları boyunca işletmiştir. Medeniyetle Barbarlar arasındaki sıkı ilişkilerde, yeni teknik ve sosyal üretici güçlerin genel olarak oynadıkları; ve uzak hammadde, koloni, medeniyetler arası vb. ticaret yollarının özel olarak oynadıkları karşılıklı rollerin ve etki tepkilerin çok yanlı dinamizmi anlaşılmadıkça, yapılacak her uzmancıl veya filozofçul Tarih “Kanun”ları, kimi Anayasaların hükümleri gibi tek yanlı, uygulanmaz ölü düsturlardan öteye geçemezler. Antika Tarihte daima çarpan: medeniyetin kalbi, vuran: Barbarlığın nabzıdır. Marks-Engels’ten sonra gelen gerçek Marksistler, çağdaş hareketlerin akıntısında rol oynamaktan vakit ayırıp, Antika Tarihi araştıramadılar. Marksizmi, hazır yazılı kitaplardan parça aktarıp, “şârihlik”(*)le zihin törpüleyen dogmatik “Marksist”lerin ise, konuyu ne kavramaya, ne işlemeye çapları yetmedi. Dogmatiklerin -bizde de çevrilen- en ünlü örneği G. V. Plekhanov’tur. Plekhanov, hep Marksizmin ekonomik determinizmine toz kondurmaz görünürken, sıra Antika Tarihteki medeniyet yıkılışlarına gelince, oturup konuyu canlı Tarihte araştıracağına, bir sürü bilgincil yuvarlak sözlerle sanki çarpılıverir. Geri Barbarların, İlkel Sosyalist Toplumdan gelme Kollektif Aksiyon ve Gelenek-Görenek üretici güçlerini hesaba katamadığı için, işi medenîlerin oturukluğu gibi uydurma ve “Ekonomik”in dışında nedenlerle açıklamaya kalkışır. Marks ve Engels, henüz çocuk sayılacak yaşlarındayken, Doğu ülkelerinde bir ilkel ekonomi ve sosyal düzen seziyorlar. Sonra çağlarındaki bilim verileriyle erişebildikleri ölçüde gerek “Kapital”, gerekse “Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Orijini [Kökeni]” gibi eserlerinde, konunun bir bölge olayı değil, tümüyle incelenmesi gereken bir sosyal düzen olduğunu açıklamışlardır. Dogmatik Plekhanov, o sezişi: “Doğuya has üretim yordamı”, yahut “Doğulu Devlet” gibi klişelere çevirip derin bir keşif yaptığına inanıyor. Engels’ten ayrı bir Marks varmış ve olurmuş gibi, Marks adına şöyle konuşur: “Morgan’ın ilkel Toplum üzerine yazdığı kitabını okuduktan sonra, Marks’ın Antika Üretim Yordamı ile Doğuya özge üretim yordamı arasında var olan ilişkiler hakkındaki anlayışını değiştirmiş olduğuna inanmak gerekir.”[83] Plekhanov, Engels’in “Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni” eserini Marks’ın vasiyeti olarak yerine getirmek üzere ve Marks’ın notlarından da yararlanarak yazdığını bilmez olur mu? Öyleyken sözüne devam eder: “Gerçekte de, Feodal üretim yordamının ekonomik gelişim mantığı, Kapitalizmin zaferini gösteren Sosyal Devrime vardığı halde, örneğin Çin’in yahut Eski Mısır’ın ekonomik gelişim mantığı, hiç de Antika Üretim Yordamının ortaya çıkmasına götürmemiştir.”[84] Ne demek? Önce iki (sayısı karışık) “Üretim yordamı” tipleri öne sürülüyor: l- Feodal üretim, 2- Antika Üretim... Sonra bunlara bir üçüncü “Çin-Mısır” üretimi katılıyor... Çin-Mısır üretimi Antika Üretimin tâ kendisi değil midir?.. Geçelim. O üretim yordamlarının Tarihte mutlak ve soyut “Mantık”ları karşımıza dikiliyor. Ne olduğu açıklanmayan bu “Mantık”lar, Plekhanov’un gizli Tanrısıdır. O ayrı mantıklar: Feodal üretimini çağdaş kapitalizme ulaştırıyor; Çin ve Mısır üretimini ise… “Antika Üretim Yordamının ortaya çıkmasına götürmemiş” oluyor. Ortada bir tercüme yanlışı yoksa, bu son hüküm düpedüz tekerlemedir. Çünkü Çin-Mısır üretimi, Antika Üretimden başka bir şey değildir. Plekhanov orasına aldırmayıp der ki: “Birinci durumda gelişimin, birbiri ardından gelen ve onun tarafından doğurulan iki safhası söz konusu iken, ikinci durum, daha çok ekonomik gelişimin bir arada var olan iki tipini bize sunmaktadır. Antika Toplum, klânlı sosyal organizasyondan sonra gelmiştir. Ve o Doğuya has sosyal rejime önce gelen de yine bu klânlı sosyal organizasyondur.”[85] “Klân” sözcüğü Morgan’ı tahrif edenlerin uyduruğudur. Engels orasını ısrarla belirtmiştir. Plekhanov aldırmaz: bir “Doğuya has Sosyal rejimden önce gelen klânlı organizasyon”dur tutturup gider. Ve böylece ortaya ne idükleri belirsiz: Feodal Üretim, Antika Üretim, Klânlı Üretim, Doğuya Has Üretim birbirleriyle karmakarışık Rus salatasına döner. Plekhanov’a göre, Derebeylik Batı Avrupa’ya özge bir görülmedik rejimdir. Sümerler’den beri her medeniyetin batış ve doğuşunda görülen öteki Ortaçağlar (Yıkılan Antika Medeniyetin üzerine çullanmış Barbarların yarattıkları geçit çağı) Plekhanov için yok sayılabilir. Ve en sonunda bakla ağızdan çıkar: “Bu iki ekonomik organizasyon tipi, birbirinden son derece farklı ise, bunun sebebi, bunların belli başlı ayırt edici alâmetlerinin coğrafya çevresinin tesiri altında teşekkül etmiş olmasıdır.”[86] Hani ya Plekhanov derin ve kompleks “ekonomi” savunucusu idi? Bahsettiği “coğrafya” etkisi konkret [somut] olarak nedir? Nasıl başka tip toplum yaratmıştır? “Temel Mesele” bu iken, dogmatik Plekhanov, Marks-Engels’in en çok iğrendikleri biçimde yuvarlak bir “Ekonomi” olmazsa, tekerlek bir “Coğrafya” sözcüğünün büyüsünü yeterli sayar. Sözde, Marksizmi savunmak için savrulmuş olan bu deve kadar iri ve eğri kolay Marksizm sözlerinin neresi doğrultulabilir?
Eski “Tarih”, yeni bir görüşle verilmeliydi. Onun için, ilkel kavramları açıklamadıkça, öz konuya girmek doğru olmayacaktı. Genel ve Özel olarak ne yapmak gerekiyor?
19’uncu Yüzyıla gelinceye dek, hemen bütün bilimler Birikiş Bilimi idiler. Olayları derleyip toplayan birer bilgi ambarı gibiydiler. Biriktirirken, her olayı -gerçekte hiç ayrılamayacağı- öteki olaylardan ayırarak soyutlaştırıyorlardı. (Mekân içinde TECRİT [YALITIM]) Soyutlaştırılmış olayların, gelişirken geçirdikleri değişikliklerin hepsini değil, yalnız en çok bilinen, en çok belli olan en olgun biçimini (en mükemmel şeklini) ele alıp, incelemek için duralatıyor veya durultuyorlardı. (Zaman içinde TESPİT). Olayları böyle, önce: “Abstraction: SOYUTLAŞTIRMA” (Tecrit) ve sonra: “Fixation: DURALATMA” (Tespit) yollarıyla eleştirmeye METAFİZİK metot (Mâbâdüt-tabiîyye usul, Fizikötesi yol) denir. Metafizik metot, önceleri kaçınılmaz bir yoldu. Zamanla, birikmeler çoğalınca, her olayın gerçekte (realitede) nasılsa öylece kavranılması gerekti. Gerçekte, her olay zamanının bütün öteki olayları ile az çok ilgili ve ilişkili idi; gene her olay ve her nesne hemen en olgun (mükemmel) biçimiyle ortaya çıkmaz: kimi yavaş yavaş değişen EVRİM (Tekâmül)ler, kimi ansızın değişen DEVRİM (İnkılâp)lar geçirerek, durmayan bir GELİŞİM (İnkişaf) gidişi-süreci (prosesi) ile boyuna olgunlaşır. Ve bu sırada birçok bambaşka DEĞİŞİK biçimlere girer. Biz bu olayların hepsini gözden geçirmedikçe birisi üzerinde yeterce aydınlanamayız. 19’uncu Yüzyılda: doğa, eşya, fizik, kimya, matematik, tıp vb. gibi “Sciences exactes” denilen “müspet-pozitif bilimler” kadar, Tarih ve Toplum (Sociéte: Cemiyet) bilimleri de birikmiş belge ve olaylarla tıka basa doldular. O dağlar gibi yığılı birikmiş olayları toptan kavramak değil, yer yer ve parça parça ezberlemek için bile, artık yeni bir çekidüzene uğratmak gerekti. Eski (Accumulation: BİRİKİŞ) bilimleri, artık, tüm (Classification: ÇEKİDÜZEN: TASNİF-SINIFLANDIRMA) bilimleri durumuna girmeliydiler. Bunun için, olayların bütün iç ve dış İLİŞKİ (Münasebet) ve KIMILTI (Hareket)leri ile, bütün değişik BİÇİM (Şekil)lerini ve bu arada değişiş YORDAM (Tarz)larını inceleyen DİYALEKTİK metot (eskilerin “Cedel mantığı” dedikleri yöntem), 18’inci Yüzyılın sevgili metafizik metodu yerine geçti. Gerçek bilginler, hattâ diyalektiğin adını bilmedikleri, yahut onu ağızlarına almadıkları zaman bile, olumlu bir araştırmaya kalkıştılar mı, diyalektik yola girer oldular. 23 Eylül 1885 günü Friedrich Engels şöyle yazmıştı: “Teorik (Nazari) bilimin ilerleyişi, belki de emeğimin çoğunu veya hepsini yersiz kılacaktır. Çünkü, yığınla birikmiş sırf ampirik (dar denemeci) buluşları (keşifleri) düzenleme gibi yalın bir kaçınılmazlığı (zarureti) teorik bilime dayatan öyle bir devrim oluyor ki, bu devrim, olayların diyalektik karakterini en dik kafalı ampiristlere (dar denemecilere) bile gittikçe daha besbelli ediyor.”[87] Ancak bu iyimserlik, özellikle tarihsel bilimlerde, bilinen sebeplerle bir türlü gerçekleşemedi. Bugün, her bilim gibi TARİH de “çekidüzen bilimi” (Tasnif ilmi [Sınıflama bilimi]) olacak birikişe çoktan ermiştir. Öyleyken, Tarih kitaplarımızı dolduran olaylar kişisel (şahsî) ve sübjektif çekidüzen metafiziğinden kurtulamadılar. Yeryüzünde her ülkenin Tarihi YERCE (mahallî olarak) başka başka ülkelerin Tarihlerinden kesin sınırlarla ayırt ediliyor: (SOYUTLAŞTIRMA: Tecrit). Örnek: eskilerden Irak, Mısır, Hint, Çin, Yunan, Roma Tarihleri; yenilerden Fransa, İngiltere, Almanya, Rusya, Türkiye Tarihleri yer yer birbirlerinden karlı dağlarla ayrılmıştırlar... Gene öylece bir tek ülkenin art arda sıralanmış başka başka toplum ve Tarih basamakları, aynı ırktan gelmiş insanlar için bile ZAMANCA (devir devir) birbirlerinden ayırt ediliyorlar: (DURALATMA: Tespit). Örnek: Irak’ta Sümerler, Elamlar, Akkadlar, Asurlar, Persler, Medler; Anadolu’da Eti, Frigya, Lidya, İyonya, Grek, Roma, Selçuk, Osmanlı Tarihleri birbirlerinden kopmuş, biri ötekinden habersizmişçe konulurlar. Böyle ayrı bölümlü Tarihler yok mudur? Vardır. Hattâ, onlar üzerine ayrı etütler (monografiler) de yapılabilir. Ama bütün bu “Tarihler”in, zaman ve mekân içinde birbirleriyle karşılıklı etki, sebep-sonuç, birinden ötekine geçiş ve atlayış bağıntıları, kendilerinden daha az önemli değildir. Daha doğrusu, o bağları iyi aydınlanmadıkça, Tarihlerin kendileri de ister istemez yarım anlaşılmış kalırlar. Bir tek insanlık neden birçok Tarihlere bölünmüştür? Bir bütün olan medeniyet niçin paramparça olmuştur? Hele Tarih bölümlerinin birinden ötekisine geçişler, hep “medeniyetler”in oluş ve yok oluşları biçiminde görünüyor. Hattâ, bu görünüş yüzünden “Tarih bir tekerrürdür” demeye varılıyor. “Tekerrür” gibi görünüşün içyüzü nasıldır? İnsanlığı kalıptan kalıba sokan gelişimde kör tesadüfler mi, gelişigüzel gidişler yaratmıştır? Yoksa, doğa olaylarında görülene benzer genel kanunlara mı uyulmuştur?.. Bütün bu sorular her gerçek Tarihçiyi araştırmalara itmiştir. En sonunda bu konu, güya “işbölümü” ile, Tarih biliminin dışına atılmış: “Tarih Felsefesi” kılığına sokulmuştur. Felsefe nereye girerse, orada objektif bilim eksiği vardır. Demek, Tarihin gidiş kanunlarını “Felsefe”ye daha ısmarlarken, bilgimizi bilinmezliğe salmış oluruz. Hiç değilse, 19’uncu Yüzyıl ortalarına değin klasik Tarih yazarlarını, hattâ, Tarih filozoflarını kınayamayız. Ama o zamandan beri, bilimleşmesi gereken Tarih yazarlığı, büsbütün tersine götürülmüştür. Klasik Tarih yazarlığı didiklenirce ufalanmış monografi parçacılığına dökülmüş, Tarihin büyük GİDİŞİ (Prosesi) söz yerinde ise, Tarih şarlatanlarına bırakılmıştır. Klasik Tarih Yazarları: yaman soyutlaştırma ve duralatmalara dalarlar. Yaptıkları, kaba deyimle: canlı Tarihi önce koyun gibi boğazlayıp, çengelde yüzmeye, etini, bağırsağını, derisini ayrı raflara dizmeye; sonra dönüp okurlara: “İşte Tarih denilen koyun budur. Varın anlayın!” demeye getirirler. Okuyucu, birbirinden kopuk, ölü olayların kimisini bellerken, ötekilerini unutup gider. Tarih masala karışır, insanlık olayları hiçbir yöneliş edinemez. Metafizik-Klasik Tarih yazışına, en yenilerinden bir örnek verelim. Alman bilgini Bertold Spuler “İran Moğolları Tarihi”ni yazıyor.[88] Söze başlarken, emeğinde nelerin “yok” olduğunu şöyle sıralıyor: 1- “Moğolların İran arazisine girdikleri ana kadarki varlıkları, tetkikimizin dışında kalır.” diyor. (Demek: Moğolların Tarihe doğuş ve gelişleri yok: Zaman içinde duralatma) 2- “Moğolların Çin, Maverâünnehir ve Türkistan, Moğolistan veya Altınordu ülkelerindeki gelişmelerine de girişilmeyecektir.” diyor. (Demek, Moğolların bütün kapladıkları yer yok: Mekân içinde soyutlaştırma). 3- “Burada, Moğolların hâkimiyeti altında yaşayan İranlıların ne Sanat Tarihinden ve ne de onların kültür hayatlarından bahsedeceğiz.” diyor. (Moğolların üzerinde durdukları İran yok). 4- “Moğolların İranlılık üzerine etkisi de aynı biçimde konu dışıdır.” diyor. (Demek, Moğolların İran’a yaptıkları etki de yok.) 5- “Edebî ve dinî dogmaya ait inkişaflar da tetkik dışı kalıyor” diyor. (Demek, Moğol-İran sentezi yok). 6- “İdarî tedbirler hakkında, daha evvelki birçok İranî unsurlar, muhakkak alınmış veya Moğol unsurlarına uydurulmuş bulunuyor. Bir bütünün kısımlarını oluşturan bu iki unsurun, gerçek İranî unsurlarla yabancı unsurların arasında bir sınır çizmeye, pek haklı olarak çalışılmamıştır.” deniyor. (Yönetim bakımından olsun Moğol nerede başlıyor, İran nerede bitiyor ayırt yok.) 7- “Eğer Türk-Moğol kültürü ile İran kültür hayatından biri rast gele ele alınıp, diğeri bırakılmak istenmezse, bunların her üçünü de topluca tetkik etmek gerektir.” diyor. (Kültür bakımından sınıflama yok). 8- Bir yerde: “Bütün yetkili kaynak ve eserlerin işlenmesine ve mümkün mertebe folklora ait tetkikler yapılmasına ise ihtiyaç vardır.”; ötede: “Bütün bu dediklerimiz bu kitabın çerçevesine girecek şeyler değildir.” diyor (Tek hedef kültür iken, kültürün kökü folklor vb. sınırdışı ediliyor.) Tarih olaylarının önü yok, sonu yok, bütünü yok, çevresi yok, karşıtlıkları yok, sentezleri yok... Ne var? Bilginin boş vakti, yardımcıları, basıcıları çok. Zaman Tarih gerçeğini darmadağın etmiş. Biraz da biz parçalayalım. Sayfa altlarına ne denli çok “me’haz” [kaynak, referans] yığarsak, o denli “bilimsel” oluruz. Alman bilgini: “Fikrimce, diyor, karşılaştırma yapmak ve bir noktadan incelemek mümkün olmadan önce, bir kere belirli devirlere ve belirli milletlere ait bildiklerimizin gerçekten ele alınması gerektir.”[89] “Bildiklerimizin gerçekten ele alınması”: olayları gelişigüzel istiflemekten [yığmaktan] ziyade, onlara çekidüzen vermeli, bunun için de Tarih gidişinin gerçek kanunları üzerinde az çok aydınlanmalıdır. Tarih sınıflaması bulunmadıkça, şu veya bu bölümün işlenişi sübjektif yorumlardan kurtulamaz. Bilim determinizmi gibi konulan soyutlaştırma ve duralatmalar, en yetkili çabaları bekledikleri “karşılaştırma”dan biraz daha uzaklaştırmış olmuyor mu? Bugün, “bir noktadan incelemek mümkün” müdür, değil midir, sorusuna gelince, burada büyütüldüğü kadar aşılmaz imkânsızlık, malzeme kıtlığından ileri gelmese gerektir. Sümerli Sin-lekke-un-nim’den beri 4 bine, Homer’den beri 3 bine yakın yıl geçmiş. Herodot’lar, Berose’lar, Thucydit’ler, Tacitus’ler, Sezar’lar, Bâbür’ler bulabildiklerini, görebildiklerince derlemişler. İbni Haldun’dan Kâtip Çelebi’lere dek Tarih yazanları artık Tarih kanunları aramak zorunda kalmışlar. Herodot’u düşünelim: yazdıklarını Olimpiyatlarda kara halka okuyup geçim sağlamış; gene Atina’da aç kalanlarla birlikte çarıkları sıkmış, İtalya’da Thurium kolonisi gibi yeni Kentleri, “Büyük Yunanistan”ı yoktan var etmeye koşmuş. Bu maddî, manevî kıtlık ortasında, yasak tapınak geleneklerinden şaheser yaratmış ve Tarihe metot vermiş... Şimdi dağlar gibi yığılı Tarih ambarında Tarih yazmaktan başka hiçbir görevleri ve kaygıları bulunmayan modern bilginlerimiz, kuru “erudition: bilgiçlik”ten öteye geçmemeli midirler? Bu “Tevazu” bay Spuler kadar değerli araştırıcıların yetkilerinden Tarihin tasnifini mahrum bırakıyor. Alanı, Tarih “yağmur duacıları”na, Tarih simyagerlerine boş bırakıyor. Ve belki kendisini de, daha verimli olabileceği bir metottan yoksun bırakıyor. “ORİJİNAL” TARİH YAZARLARI: Klasiklerin tersine giderler. Aşırı genelleştirmelere saparlar. Tarihin çok yanlı olaylarından çok defa bir tekini parmaklarına dolarlar. O tek olayla, Tarihin bütününü aydınlatmaya çabalarlar. Metafizik “Orijinal” Tarihçiler “İDEALİST” (Fikirci, spiritüalist=ruhçu, moralist=ahlâkçı, manevîyatçı) iseler, bütün Tarihi: ya psikolojiye (ruhiyata), ya tesadüfe, ya yiğit kişilere (kahramanlara, dâhilere), yahut dürülü bir tablo gibi açılan “Tanrı”ya, majüsküllü “Fikir”e bağlarlar; MATERYALİST (maddeci) iseler: yalnız ırkın, yahut coğrafyanın, yolların ve onlar gibi elle tutulur nesnelerin Tarihte ana rolü oynadığını öne sürerler. Orijinal “idealist” Tarih yazışına en yenilerinden bir örnek: Anglo-Sakson bilgini Bay Arnold Toynbee’dir. “Memleketimizde olduğu gibi, dünyanın her tarafında, fikirlerine bol kıymet verilen âlim”[90], “Dünyanın en tanınmış Tarihçisi”[91] olarak kamuoyuna sunulan ünlü profesörün iyi dileği sonsuzdur. Bir yerde: “Bütün Mısır’ın kölelikten kurtulması ve rahat bir hayat sürmesi imkân dahilinde idi...”, “Fakat baştakiler yanlış bir yol tutarak ehramları inşa ettirdiler” der. O “yanlış”ı gören olsaydı, Mısır Medeniyeti sürüp gelebilir miydi? Toynbee, Yunanistan için bir İmparatorluk kurulmasını gerekli buluyor ve şöyle yakınıyor: “Yüzlerce sene Yunanistan’ın en kıymetli adamları bu maksat uğruna çalıştılar (...) Fakat hepsi de başarısızlıkla karşılaştılar.” Demek “yanlış”ı görenler de olsa, Tarih bildiğinden şaşmıyor. Sonra, Mısır’ı batıran dağınık Mısır kentlerini derleyen İmparatorluktu. Yunan kentlerini toplayacak bir başka İmparatorluğun, Yunan Medeniyeti’ni ölmezliğe kavuşturacağı nereden kestirilmiştir? Nitekim, “Çifte boynuzlu: Zülkarneyn” adıyla kutsal Tarihe giren İskender’in 13 yılda kurduğu imparatorluk, Grek kentlerini birleştirdi. “Ama kendisi ölür ölmez, İmparatorluğu generaller arasında paylaşıldı.”[92] Roma İmparatorluğu ne idi? Heliopolis’teki Aşağı-Mısır Krallığının, Thebes’teki Yukarı-Mısır Krallığına geçmesi gibi, Akdeniz Medeniyetinin küçük Yunanistan’dan “Büyük Yunanistan”a (yani İtalya’ya) geçmesi idi. Yeryüzüne “Pax Romana: Roma Barışı” sunan batılı Roma gibi, doğulu Bizans İmparatorluğu da, yüzyıllarca korkunç savaşlardan ve kanlı yıkılışlardan başka ne gördü? Bir sözle Tarihe akıl vermek, Tarihi açıklamak olamıyor. Öyleyken, sırtını Tarihe dayayan sayın profesör, zamanımız insanlığına şu tılsımlı muskayı sunar: “Modern insan, en ziyade Doğaüstü bir kuvvete inanmak gereğini duymaktadır” der. “Zamanımızın insanları, sosyal dertlere çâre ararlarken, Allahın kudretini inkâr ettikleri için birçok sürprizlerle karşılaşmışlardır.” [93] Doğru mu? Yedi bin yıldır gelmiş geçmiş medeniyetler “Allahın kudretine” güvenmedikleri için mi battılar? Medeniyet beşiği Irak’a bakalım: Ea Tanrı: “Zeki öncü, görünür dünyanın beyi, bilimlerin, şânın ve hayatın efendisi” idi. Anu Yaratıcıtanrı (Demiurge): “Eskilerin eskisi, tanrıların babası, aşağı dünyanın beyi, karanlıkların ve gizli hazinelerin efendisi, ruhların hükümdarı” idi. Ay Tanrı Sin: “Şef, kudretli, kıvılcımlı, ayda otuz günün beyi” idi. Güneş Tanrıça Şamaş (Şems): “Büyük motor, naip, yerin göğün hakemi” idi. Ramanu (Rahmân) Tanrı: “Yerin göğün bakanı, bolluğun üleştiricisi, kanalların beyi, fırtınanın, kasırganın, su basmalarının, şimşeğin başı” idi. Nabu Tanrı: “Evrenin komutanı, doğa eserlerinin buyurucusu, güneşin batışı ile doğuşunu art arda getiren” idi. Santandanu (Samedâni) Tanrı Ninip: “Yaman, Yiğitlerin beyi, gücün efendisi, yadları yok edici, söz dinlemezleri cezalandırıcı, baş kaldıranları ezici demirden efendi” idi. İnsan bunların hepsine tapmakta “Doğaüstü bir kuvvete inanmak lüzumunu duymakta” idi. Ne oldu?.. Irak Medeniyeti’nin başına ilk “TUFAN”ı o tanrılar, el birliği ile çıkardıklarına kendileri de şaşakaldılar. “Ramanu göğün ortasında gürledi. Nergal kasırgaları boşandırdı. Büyük İra, bütün bentlerin kazıklarını çekti. Ninip su akınlarını sonsuz taşırdı. Cin’ler dört yana yıkım götürdüler, yeryüzünü silip süpürdüler. Anunaki tanrıları, meşaleleri yukarı kaldırıyorlardı. Allahların saçtıkları ışık, ülkeyi kızıla boğuyordu. Ramanu’nun taşkını göğe dek kabardı ve gündüzün aydınlığı karanlıklar içinde sönüp gitti... Artık kardeş kardeşi görmedi. İnsanlar birbirlerini tanıyamadılar. Allahlar bile gökte Tufandan korktular. Ve birer sığınak arayıp Anu’nun en yüksek katına çıktılar. İştar, insanlığın kaderi üstüne ağladı. Onunla birlikte tanrılar gibi, ruhlar da gözyaşı döktüler. Allahlar orada (gök maviliğinde, korkularından) birer köpek gibi kıvrılmışlardı.” Destanlar böyle yakınıyor[94]; Tarih böyle yazıyor.[95] Irak’tan sonra Mısır, Anadolu, Akdeniz, Hint; Çin Medeniyetleri; hep aynı “Tufan”larla Modern Çağa dek battılar, çıktılar. Hâlâ en ciddî arkeoloji bilginleri, otuz metrelik kuyularda o “Tufan”ların mil tabakalarını tartışıyorlar. Bu kanlı, korkunç toplum facialarını aydınlatmak Tarih bilimine düşmez mi? Metafizik metotlu Tarihlerden “Klasik”ler “Tarih kasaplığı” “Orijinal”ler “Tarih aşçılığı” yapadururlar. Tarihte elbet, klasik bölüntü, girintiler, ayrıntılar da vardır; orijinal: Ruh, tesadüf, talih; kahraman; Tanrı vb. vb. de bulunur. Ama bütün o araçlar, amaçlar ve güçler ortasında Tarih: İnsanın kendi yaşayışıdır. Canlı Tarih gerçeğini “kendi kımıltısı içinde” kavramalıdır. l- Tarih çok yanlıdır: Belli çağda yaşanmış her bölgenin, medenî olsun, Barbar olsun, bütün toplumlarının her yanlı olaylarını karşılıklı etkileriyle ele almalıdır. 2- Tarih çelişkilidir: Her gidiş gibi, Tarih akışının yayı, zembereği karşılıklı etkilere yol açan çatışma ve çarpışmalar (zıtlık ve karşıtlıklar)dır. Bunların (iktisat, siyaset, kültür, din gibi) her alandaki belirtileri birbiriyle ilişkili olarak izlenmelidir. 3- Tarihin temeli üretimdir. Çatışmalı olaylar, hangi gerekçe ile, ne biçimde sahneye çıkarlarsa çıksınlar, en son duruşmada üretim güçlerini aksettirirler. Medeniyet başlayalı, insan toplumunda hiçbir olay, ekonomi ölçüsünde geniş etkili olamamıştır. Tarih ise, geniş yığınların hareketidir. 4- Tarih kesintileriyle de bütündür: Her çağın ve medeniyetin özel karakteristiği kadar, bir çağdan ötekine geçişi de önemlidir. Her çağ, ne denli bağımsız ve eşsiz görünürse görünsün, kendinden önceki ve sonraki çağlara sebep-sonuç ilişkileriyle bağlıdır.
Tarihte medeniyetler niçin doğar, büyür, sonra yaşlanıp ölürler? Gerçek sosyoloji bakımından tek başına bir medeniyetin nasıl çöktüğü, en az yüzyıldan beri açıklanmış bulunuyor. Tarih bakımından art arda gelen birçok medeniyet, niçin birbirinden habersiz, dağ silsileleri gibi, bata çıka yürümüş? Medeniyet gelişimleri, neden şu veya bu yönde dal budak salarlar? Bunun tam karşılığı aydınlanmıştır denilemez... Neden?.. Özellikle, medeniyetler, çevrelerindeki Barbarlıklarla ilgili ve bağıntılı olaylar gibi ele alınmadıkları için, eksik anlaşılmışlardır. Metafizik Tarihin toplumsal nedeni: medenî insanın, Barbar insanı küçümsemesinde gizlenir. Bu, tıpkı, Antika Toplumda hür insanın, köle emeğini değerli sayamadığı için, ekonomi değerini bir türlü kavrayamayışına benzer. Marks’ın not ettiği gibi: Aristotalis, her malın bir “kullanım değeri”, bir de “değişim değeri” bulunduğunu sezdi. Ama değerin insan emeğinden doğduğunu göremedi. Çünkü Grek toplumunda, başlıca üretim işlerini köleler yapıyorlardı. Köle, adam yerine konulmuyordu ki, onun emeği medeniyeti yaşatan değeri yaratmış sayılsın. Ancak hür işçi çalıştırmak daha kârlı olduğu gün, İngiltere’de Adam Smith’ler, David Ricardo’lar, değerin, insan emeğinden çıktığını belirttiler. Bu ekonomi politik olayı, Tarih Bilimi için de doğru kalıyor. Tarih(*) denince yalnız medeniyetlerin başından geçenler düşünülüyor. Medeniyetten önce Tarih yok, Tarihöncesinin masal bilimi (mitolojiler) vardır. Medeniyetle birlikte başlayan “Tarih” içinde Barbarlar ancak “yıkıcı” sayılırlar. Barbarlık gibi “olumsuz” (menfi) toplumlara, medeniyetlerin olumlu (müspet) alanı olan Tarihte “yapıcı”, “olumlu” rol verilebilir mi? Oysa, Tarihte Barbarların oynadıkları rol, Antika Medeniyetlerin ekonomi temellerinde kölelerin oynadıkları rolden aşağı kalmaz. Medeniyetler yükselirken, çevrelerini sarmış masum Barbarları kılıçtan geçirip köleleştirdikçe, Tarih bu olayı “medenîleştirici” bir “ilerleme” diye şenlikle kutlar. Aynı medeniyet zamanla yatalak düşer, kendi kendini yer. Barbar akını gelip, onu ortadan kaldırdı mı, bu “yırtıcılık, kan içicilik” olur... Doğrusu, medeniyetler koparıp almakta en az Barbarlar kadar vurucu, kırıcıdırlar; Barbarlar da, başkalarını soymakta, ezmekte medenîlerden hiç aşağı kalmazlar. Yakıp yıkmanın önüne geçilmez bir toplum kuralı olduğu çağlarda, neden medeniyetin kanlı savaşları “ZAFER” sayılıyor da, Barbarlığın zaferlerine “VAHŞET” deniyor? Barbarlar, insan değerini mi yok ediyorlar? Tersine: Kişinin haysiyet ve ahlâkını sıfıra indirip, toplumun dirlik ve düzenini uçuruma sürükleyen YALAN, medeniyetin icadıdır. Barbar yalan bilmez, uygar kişi yalansız yaşayamaz… Uygarın hoş görür, Barbarın gaddar, zâlim sayılması da, görünüşe aldanmaktır. Barbar, dış düşmana, yabancıya karşı ne kadar sert ise, kendi toplumu içinde o kadar eşit kan kardeşidir. Uygar yabancıya yaltaklanır, kendi yurttaşına yukarıdan bakar. Medeniyet ilerledikçe, eşitliğin ve kan kardeşliğinin yerine eşitsizlik kanunlaşıp, zulüm geçer. Bütün dürüst Tarihçiler, Barbar Toplumun temiz ve yüksek karakterli insan yetiştirdiğinde söz birliği ederler. Herodot, Barbar Persleri anlatırken şöyle der: “(…) Çocuklarını beş yaşından beri eğitime başlatırlar. O yaştan yirmi yaşına dek, çocuğa yalnız üç şey öğretirler: ata binmek, ok atmak ve doğru söylemek.”[96] “(…) Yalan söylemekten daha utanç verici bir şey bilmezler.”[97] Cyrüs’e, Ispartalıların meydan okudukları söylendiği vakit, şu karşılığı verdi: “(…) Öyle Kentleri ortasında bir alan bulup, orada kendi kendilerini karşılıklı and içmelerle aldatmak için dolaşan kimselerden ben ömrümde korkmam.”[98] Tacitus, Cermen Barbarları anlatırken: “Kumarda kaybeden, gönlü ile, kazananın kölesi olur” der. “Daha genç ve daha kuvvetli de olsa, kendisinin bağlanıp satılmasına müsaade eder. Bu onların aksilik ve inadını gösterir. Kendileri ise buna “Sözünde durmak” derler.”[99] “Onların iyi ahlâkları, başka yerlerdeki (medeniyetlerdeki) iyi kanunlardan daha tesirlidir.”[100] “Efendi ile köle arasında yetişme bakımından fark gözetilmez. Aynı hayvanlar arasında, aynı toprak üstünde yatarlar.”[101] “Mongko (Büyük Moğol), kendisine batılıların çocukça taassubu ile dinden konu açan keşiş Ruysbrak’a, ardında yürüyen ve Cengiz Han’ın da ardında yürümüş olan Asya Ulusları Federasyonunun Dinlerini: Hıristiyanları (Nesturileri), Müslümanları, Budistleri, Şamanistleri, Taoistleri sayarak: “Elin beş parmağıdırlar!” der.[102] Barbarların, Tarihte ilerleme ve uygarlık kuruluşu bakımından rolleri olumsuz mudur? Yakından bakınca, görüyoruz: Tarihte medeniyetler kendiliklerinden, doğal ölümleriyle ölmüyorlar. Söz yerinde ise: öldürülüyorlar. Mezar kazıcılarını ise -modern devrimlerdekinin tersine- dışarıdan çağırıyorlar, hattâ para verip elleriyle yetiştiriyorlar. Mezarcılar: Medeniyetlere, -Frenklerin “Coup de grâce” dedikleri- son öldürücü vuruşu indiren Barbarlardır. Böyle bir sonuç karşısında, ne oluyor? Yazı: medeniyet aracıdır. Yazar ve Tarihçi: uygar kişidir. O yüzden, yaman Barbar akınları tek yanlı olarak, yalnız yıkılan medeniyetin gözüyle görülüp kaleme alınır. Korku, tiksinti, dehşet ve lânetle anılır. İlk Iraklı Sümer Medeniyeti’nde “Tufan!”, İslâmlıkta “Kıyamet!” kopması, “Yecüc-Mecüc” çıkması, “Seddi Çin’in yarılması” gibi tasvirler, hep Barbar akınlarının masallaşmalarıdır. Atilla (sözde kendi ağzıyla): “Allahın Kırbacı: Flagellum Dei” sayılır. Osmanlı Türk Tarihçisi için bile Cengiz, ancak “Fitne Engiz!”dir [Fitne, Fesat Çıkarandır]; Timur: “Pür Şûr!” [Çok Uğursuz] kafiyesi olmadan ağza alınmaz. Gerçekte, yakıcı yıkıcılıklar, Barbar akını madalyasının bir yüzüdür. Kopan her “Kıyamet” veya “Tufan” belirli bir medeniyetin sonudur, ama anlatılmak istendiği gibi: dünyanın sonu, insanlığın sonu, medeniyetin sonu değildir. Barbarlıktan yeni çıkan Araplar, çürümüş Pers Medeniyeti’ni yıktılar, taze İslâm Medeniyeti’ni kurdular. Batı Avrupa’nın “Ulu Göç” veya “Ulusların Göçü: Muhacereti Akvam” dediği Barbarlar Akını, can çekişen Roma Medeniyeti’ni yıktı; şimdiki Avrupa Medeniyeti denilen konak için, modern milletlerin temellerini attı. Moğol ve Türk akınları, Uzakdoğu’da Çin, Hint köhne medeniyetlerini, Yakındoğu’da yatalak İslâm topluluklarını çiğnediler; yerlerine Sarı Irmak’tan Tuna’ya dek yeni çığırlar ve devletler açtılar... Yalnız en çok bilinen şu birkaç örnek, medeniyetler Tarihinin gelişiminde Barbarlıkların oynadığı olumlu rolü belirtmeye yeterdi. Tarihin tümünü, önyargısızca inceledik miydi, görmemezlik edemeyiz: Barbar akını, şurada, burada çıkmış, tuhaf, ârızî; tesadüfi; gelgeç bir “kaza bela” değildir. Bütün Tarih boyunca, nerede bir medeniyet doğduysa, orada beliriş; içten, şaşmaz, sürekli, muhakkak bir “determinizm: belirlilik” sonucudur. Antika Tarihin gidişinde bu hal: büyük GEÇİT ve ATLAYIŞ’lar (Tarih sentezlerini) sağlayan başlıca toplumsal kanunlardan birisidir. Acem Körfezi’ne dökülen ırmak boyunda ilk Sümer Kenti, medeniyete varıp, sonra çıkmaza girdiği gün: Tarihin akışını duraklatan engel, Barbar kılıcı ile yarılmıştır. Sümer Medeniyeti’nin en ünlü Barbar akını (Agade’li Sargina’nın ya kendisince ya atalarınca güdülen) “Tufan” adı ile insanlığın en büyük efsanesini doldurmuştur. Avrupa’da, Ortaçağa kapı açan “Uluslar Göçü”, insanlığın başından geçmiş en son “Tufan” olmuştur. Modern Çağ: bu gidişe son vermiştir. Ama Modern Çağa gelinceye dek, Tarihte Barbarlıkla uygarlık: aynı dünyanın gecesi ile gündüzü gibi, birbirlerini kovalayarak Tarihin akışını yaratmışlar, bütünlemişlerdir. Demek, yazılı Tarihin düşe kalka gidişini kavramak istedik mi, insanlığın bir medeniyetten ötekisine sıçrayışında, Tarih zembereğini yayından boşandıran “vurucu güç” olarak Barbarlığa değer vermek zorundayız. Yoksa, çelişkisiz, yalınkat, yavan görüşümüzle şaşırır kalır; Tarihin bütün “Kıyamet”lerini, bulutsuz gökte ansızın yıldırım gören vahşiler gibi yorumlarız. Gelin görün ki, Aristo’nun köle emeğine değer yakıştıramadığı gibi, metafizik Tarihçi de: Barbarlığın Tarihte oynadığı köklü rolü önemseyemedi. O yüzden eski medeniyetlerin çöküşlerini, Keldan Papazları gibi göksel “Tufan”lara bağladı. Yeni doğan medeniyetleri de, ya bir “ırkın” özelliği, yahut (Grek Medeniyeti için söylendiği gibi) bir ülkeye düşmüş “Mucize” saydı. Dolayısıyla Tarih, kanunları belirli, çekidüzenli bir bilim olamadı. Bu bakımdan, Antika Tarihte Medeniyetlerle Barbarlıklar arasındaki ilişkiler, atomlar arasındaki şimik [kimyasal] ilgileri açıklayan elektron ilişkileri gibidirler. Barbar akınları, Tarih gidişinin nükleer gücüdür. Yaşama savaşındaki canlıların içgüdüsü ile işler. Denizlerin karalara, aç kurtların zengin sürülere hoyratça saldırısını andırır. Çetin, kanlı, acımasız geçer. Masalbilim (Mitoloji)lerde “Tufan”, dinlerde “Mahşer” vb. adlarını alır. Biz, Barbarlarla medeniyetler arasında patlayan kıyametlere “TARİHSEL DEVRİM” (TARİHÎ İNKILÂP) adını vereceğiz. Tarihsel Devrim: Toplumsal Devrim değildir; onun zıddı, ikinci kerte ürünü, -söz yerinde ise- “Ersatz”ı, vekili “dérivation”u (iştikakı, sapa yolu)dur. Toplumsal Devrimle yeni bir senteze varılamayan yerde, “Tarihsel Devrim” seli taşar. Tarihsel Devrimlerden sonra, çok defa toplumsal bir DİRİLİŞ (RÖNESANS: YENİDEN DOĞUŞ), yahut yeni ve orijinal bir MEDENİYET gelir. Çünkü, göreceğiz: eski toplumların temeli olan TOPRAK ekonomisindeki çıkmazları kazıyan, o temel üzerinde azgınlaşmış TEFECİ-BEZİRGÂN ilişkilerinin bütün (sosyal, siyasî, hukukî, ilmî, felsefî, ahlâkî, edebî; dinî) Gordios kördüğümlerini kesen ancak Barbar akınının yalın kılıcı olabilirdi. Tarih bilimine işaret ettiğimiz genel ve özel bakımlardan verilecek çekidüzen (TASNİF): bilinen bir metodu, bilinen veri (donné)ler ve olay (fait)lar üzerine uygulamaktır. Bu, belki Kristof Kolomb’un yumurtasından basittir. Ama konu o denli engin denizdir ki, pek çok Kolomb’ların yelken açmaları boşa gitmeyebilir. E) TARİHTE AÇIKLAMA ve DEĞİŞTİRİM Modern Bilim: kavradığı olayları önce, (kişisel düşüncemize göre bozmaksızın) oldukları gibi ele alarak, sebep-sonuç bağlarıyla aydınlatır, izah eder (açıklar); sonra bulduğu gerçek kanunlara uygun davranışlarla insan yararı ve düşüncesi yönünde gelişimlere uğratır. (Değiştirir.) Yağmurun hangi sebep-sonuç kanunlarıyla yağdığı bilinmedikçe yağmur yağdırılamaz: 1) Dünyanın nerelerinde kaç türlü yağmur yağdığını rasathanelerde saymak, yağmuru açıklamaya yetmez; 2) Yağmur duasına çıkmak, yağmuru yağdırmaya yetmez... Atom çekirdeğinin yapısı bilinmedikçe, taştan altın yapılamaz; 1) Dünyada kaç çeşit madde ve birleşim bulunduğunu saymak, atom enerjisini bulmaya yetmez; 2) Simyagerlikle taş altına çevrilemez… Bugün insan, yağmur yağdırabiliyor: ne rasathanecilikle, ne yağmur duası ile... Taşı da altın edebiliyor: ne simyagerlikle, ne kimyakerlikle... Olaylar arasındaki gerçek ilişkileri düşünen ve düşünceyi gerçek olaylardan çıkaran bilimle. Tarih Biliminde olaylara karşı ya yağmur rasathaneciliği, yahut yağmur duacılığı sürüp gitmektedir. Tarihi modern bilim durumuna getirmek için: l- Genel olarak: Tarih simyasını Tarih kimyasına çevirmek, 2- Özel olarak: Tarih kimyasından “Nükleer” Tarihe geçmek, artık zamansız sayılamaz. Nükleer Tarih: MEDENİYETLERLE BARBARLIKLARIN GÜREŞİ bakımından Tarihi ele almak diyalektiğidir.
A- KİŞİ DİLEĞİ-TARİH GİDİŞİ (İRADEİ CÜZ’İYE-İRADEİ KÜLLİYE) Bütün olumlu bilimler birer “çekidüzen [sınıflandırma] bilimi” oldular: çünkü kavradıkları olaylar birtakım sebep-sonuç zincirlenişi ile giden genel ve özel kanunlarla yürürler. Tarihin “Çekidüzen Bilimi” olması için, böyle genel ve özel kanunları var mıdır?. İnsan, varlığın öteki parçaları gibi “otomat” değildir. Eskilerin “İrade-i cüz’iye” dedikleri şey: davranırken ayrı seçi yapma gücü, bilinçle yönelme güdüsüdür. Başka yaratıklar, iradeleri dışındaki nedenlerin akıntısına yakalanıp sürüklenirler. İnsanlığın gidişi de kişilerin “irade” ve “bilinç” denilen duyu, düşünce ve dileklerine uymamıştır. Öyleyse, Tarih; hiçbir belli özel, yahut genel kanuna uyamaz mı? Tek yanlı mantık ve metafizik metotla insan işlerine bakınca, böyle düşünmek olabiliyor, hattâ doğru, hattâ çürütülemez gibi geliyor. Beride ise “Talih”, yahut “Kader”, “Şeamet”, “Tesadüf” gibi yığınla deyimler; o bilinçli, iradeli, öngörülü insanoğlunun hiç değilse şimdiye dek, Tarih içinde en görünmez kör kuvvetlerle itilip kakıldığını belirtirler. Demek, insan tek kişi olarak ne kertede bilinçli, iradeli bulunursa bulunsun, toplum içinde bulunduğu ölçüde, toplum olarak boyuna kendi Bilinç ve Dileyişi dışına sürüklenmiştir. Bu sürüklenişe eskiler: “İradei külliye” demişlerdir. “İradei külliye” sözünün içinde bilimin “determinizm” dediği bir belirlilik, bir kanuniyet gizleniyor. Bu determinizm nedir? “Belirli kişiler, (belirli üretim ilişkileri içinde) belirli bir tarzda üretim yapan kişiler, şu belirli sosyal ve siyasal ilişkilerde bulunmuşlardır. Ampirik (dar denemeci) gözlem; her olayda mistifikasyon yapmaksızın (karşısındakinin saflığı ile oynamaksızın), spekülasyona (kuru düşünceye) sapmaksızın, ampirik olarak sosyal ve siyasal örgütün üretimle bağını göstermelidir. Devletin sosyal örgütü daima belirli kişilerin hayatî faaliyetlerinden çıkagelir, ama buradaki kişiler hiç de kendi kendilerini gördükleri gibi, yahut başkalarının onları gördükleri gibi değil, gerçekte oldukları gibi, yani maddî üretim ve etki yaparken, belirli, maddî ve dileyişlerinden bağımsız şartlar ve sınırlar içinde etki yaparken sosyal örgütlenmeye kaynak olmuşlardır.”[103] İnsanın “içgüdü”sü: toplumun görünmez kurallarıdır. Zekâmız, dehâmız, ancak bizden önce kurulmuş araçlar ve kurallar ölçüsünde kımıldayabilir. Tarih, her tek kişinin (bu kişi Firavun, Nemrut da olsa) aklına geldiği, canının istediği gibi olmaz. İnsanın aklına gelmesi, canının istemesi bile, tek kişiliği dışında kotarılmış itiler ve güdüler, araçlar ve amaçlar yönünde ortaya çıkar. Çünkü: “İnsanlar, kendi Tarihlerini kendileri yaparlar, ama onu, kendi seçtikleri şartlar içinde, serbestçe yapmazlar, belki doğrudan doğruya geleneğin verdiği, (geçmişin) miras bıraktığı şartlar içinde yaparlar. Ölü kuşakların geleneği, yaşayanların beyinleri üstüne bir kâbus gibi çöker.”[104] İnsanın kendi dışında, kişi dileği, iradesi üstünde etki yapan çevresi, insan doğmadan vardır. İnsan, yaşarken de, kendisinden önce var olmuş çevresinin şartlarına göre kımıldar: “İnsanların kendi var oluş araçlarını üretişleri, ilkin yeniden üretilmesi gereken önceden var olmuş (evvelden mevcut) araçların niteliğine, doğasına tabidir.”[105] Bu durum karşısında bilim ne yapmalıdır? Her şeyden önce, insan alınyazısını çizen gidişin hangi sebep-sonuç zinciriyle uzandığını, yani Tarihin hangi kanunlarla yürüdüğünü bulmak, bilimin birinci görevidir. Fakat Tarih bir bilim oldu olasıya, toplum gidişi üzerinde başlıca iki zıt anlayış sürüp gider. 1- Tarih Bilimi de, her bilim gibi kendi incelediği olayların kanunlarını bulmalıdır ve bulabilir. 2- Tarih, insanın rol oynadığı bir alan olduğu için, insan ise, kaprisine ve aklına geldiği gibi davrandığı için, Tarih alanında herhangi bir kanun olamaz; olmayan şey de aranıp bulunamaz. Birinci anlayışa örnek: büyük İslâm Tarihçisi İbni Haldun’dur. İkinci anlayış o kadar yaygın bir hastalıktır ki, ona az çok tutulmayan Tarihçi kalmamış gibidir. Sırf Tarihte her türlü determinizmin ve kanunun nasıl sudan bahanelerle inkâr edilegeldiğini göstermek için, bu iddianın tiryakisi olmuş en son ibret verici örnek olarak, Arnold Toynbee’nin seçme fikirlerinden birkaçına dokunacağız. İbni Haldun zamanında bilimleri ikiye bölmek, kaçınılmaz şeydi. Daha doğrusu, insan düşüncesini önyargılardan kurtarmak için tek yoldu. İbni Haldun o kaçınılmazlıkla bilimleri “Akliye” ve “Nakliye” diye ikiye ayırmak zorunda kaldı ve şöyle dedi: 1. “Ulûmü Akliye” (Akıl Bilimleri) “İnsan yalnız düşünce sahibi olduğu için, doğruyu yanlışı ayırt edebilerek, soyut duyu güçlerini işleterek, anılan teknik bilimlerin (fenlerin) konularını ve problemlerini, tanık ve belgelerini ve öğretim yollarını bulup çıkarabilir”[106] Bu, müspet, olumlu bilim yoludur. 2. “Ulûmü Nakliye”: Naklî (aktarımlı) “Bilimlerin öğrenimi kurucusundan aktarma bilgilere bağlı olur; onları aklın alıp yargılamaya gücü yetmez.”[107] İbni Haldun, daha önce “Naklî bilimler”in karakteristiğini şöyle yapmış bulunur: “Ruhlar dünyasının varlığına doğru çıkan rüyadan daha açık bir belge bulunmadığı için, onunla bu dünyayı kısaca bilip, ayrıntısıyla kavrayamayız.” “Ruh âlemindeki tümlükleri “zâtları” akılca adlandırarak, sayıp dökerek düzenlemekte din filozoflarının kuru sözleri (zu’umları) iyi bir bilim deyimi sağlamaz. Çünkü teorik belgenin şartı orada yoktur. Nitekim mantık tekniğinde o filozofların kendi sözleriyle bellidir ki, belgenin şartlarından biri: her söylenti bölüğünün bakınca biliniverir şey (Yakıyniyyâtı evveliyye) olması, ve konusu ile yükümlerinin (mahmullerinin) kendi sınırları belli maddelerden bulunmasıdır. O ruh tümlüklerinin (zevât’ı ruhaniyyenin) ise, tümlükleri (zatlıkları) bilinmez olduğundan, anlarda teorik belge gösterme yolu, ve şeriat delilinden başka, durumuna bakınca biliniverirliğini belirtecek belge yoktur.”[108] İbni Haldun’un “NAKLΔ (aktarımlı) dediği bilimler: Kıraat-Tefsir-Hadis-Usul’ü Fıkıh-Fıkıh-Kelâm adlı bilimlerdir. Bugün Tarihin genel gidişi üzerine söz eden “ORİJİNAL” Tarihçi Bay Toynbee de, ilk bakışta Doğayla toplum bilimlerine “kıyaslama” metodunu uygulamak düşüncesindedir. İlkin şöyle der: “Kıyaslamalı (comparative) metot. Tarihin bütününe uygulanmalıdır; ve doğrusu, insan bilimlerinin metodu: Bilim teorisinin, psikolojinin, antropolojinin, sosyolojinin, ekonomi biliminin metodu da budur. Doğa bilimleri gibi insan bilimleri de olayların ve olguların yapısını bulmak (bünyesini keşfetmek) için, verilerin (donne’lerin) kıyaslamalı etüdü ile sınırlanır; ve ben burada Tarihçilerin öteki bilginlerle uygun adıma girmeleri gerektiğine inanıyorum. Tarihle sosyal bilimler arasındaki bölünüş, iğreti (beklenmedik) bir bölünümdür ve kavrayışın ilerlemesine engeldir. Geleneksel ayrıma son vermeye ve Tarihle sosyal bilimleri insan işlerinin biricik anlayışı içinde eritmeye ihtiyacımız vardır.”[109] Demek bilgin: Doğa olayları gibi, toplum olayları arasında da bir objektif karşılaştırma (kıyaslama) yapmak ve Doğa bilginlerine adım uydurmak istiyor. Gerçi “Ben” diyerek, Tarihle Sosyal bilimler arasında yüzyıl önce yapılmış, uygulanmış “uygun adım”ı ilk defa kendisi keşfetmiş görünmek istiyor. Aşırıca bilgin “dalgınlığı” mı? Öyle olsaydı, iyi niyetine bağışlanırdı. Fakat, sayın bay Toynbee, insanı ümide kapıltan o büyük sözlerinden sonra, araştırmalarında ne yapmak istediğini anlatmaya başlayınca, en iyimser kişiyi hayal kırıklığına uğratmaktan çekinmez. Önüne yığdığı on ciltlik heybetli eseri içinden, hokkabaz külâhından ördek çıkarır gibi şu hiç beklenmedik sonucu çıkarır: “Yirmi yedi yılı aşkın zamandan beri (...) ben (...) ilerledikçe, benim dünya tablomun içinde, bir yol daha Din orta yeri almaya gelmiştir.”[110] İliklerine dek Müslüman koca İbni Haldun’un 500 yıl önce genel olarak Bilimi, özel olarak Tarihi kurtarmaya çalıştığı “Naklî” durum, böylece 500 yıl sonra Modern bir bilgin tarafından tek çıkar yol sayılır. Bunun sosyal sebebi üzerinde hiç durmayalım. Çünkü o zaman bay Toynbee’ye hak vermemek elden gelmez. O görevini yerine getirecektir. Fakat bu görevi yerine getirirken hangi bahaneleri öne sürer? Tarih kanunlarını inkâr etmek isteyenlerin üzerinde en çok durdukları başlıca görünüşler hep “kişi” (Fert) çevresinde döndürülüp dolaştırılır. Medeniyetten önceki sosyalist toplumda “kişi” diye hiçbir mesele yoktu. En son etnografya, etnoloji araştırmalarına göre, kişinin toplumdan ayrı “adı” bile yoktu. Medeniyetle birlikte “her koyun kendi bacağından asılınca” ortaya ayrı kişi menfaatleri gibi, ayrı kişi davranışları, kişi düşünceleri çıktı. “Kişisiz”dir diye, medeniyetten 100 misli uzun sürmüş insanlık hayatı, Tarihöncesi yok sayılabilir mi? Medeniyetten sonra ortaya çıkan “Kişi” hangi durumdadır? Sahiden toplumda her türlü belirliliği “Kişi” yok edebilmiş midir? Tarihte kanun bulunamayacağını öne sürenlerin iddiaları dört noktada özetlenebilir: 1- Kişinin tek başına var olabileceği (Robenson), 2- Kişinin ezelî fikirleri (Zihin şemaları), 3- Kişinin “ruh” u (Vision: Ermişlik), 4- Kişinin kişi ile karşılaşması (Tesadüf). C) “KİŞİ”NİN TEK BAŞINA VAR OLUŞU (ROBENSON) Bütün kültür spekülasyonlarının kökü, hep gelir “hür kişi” hikâyesine dayanır. Milyonlarca kişilik yığınların, ulusların, milletlerin oyuncak gibi savruldukları Tarihte tek “Kişi”nin nasıl “Hür” olabildiği, hep “hürriyet” sözünün tersine kullanılmasından çıkmıştır. “Hürriyet”: ancak köleliğin bulunduğu yerde bir mesele olur. “Hürriyet”: bir insanın başka bir insana, ekonomik, politik veya moral bakımdan köle olmamasıdır. Kölelik: ekonomik, politik veya moral bakımdan bir insanın öteki insanı sömürmesidir. Sömürmek: bir kişinin sırf kendi yararına başka bir kişiyi işletip kısıntıya sokmasıdır. Demek sömürme olmayan yerde, kişi davası da yoktu. Kişi kişiyi sömürmese, kimsenin kimseye karşı hürriyeti savunmasına yer olmaz. “Kişi”nin sahneye çıkışı da böyle olur: “Smith ile Ricardo’nun söze başlarken ele aldıkları özel ve tek başına (izole) avcı, yahut balıkçı, 18’inci Yüzyılın yavan kuruntuları sırasına girer. Bu kuruntular medeniyet Tarihçisinin hayal ettiği gibi, aşırıca ince elenmiş düşünceye karşı basit bir tepkiyi ve kötü anlaşılmış bir ilkel hayata dönüşü ifade etmekten hayli uzak bulunan birtakım Robenson masallarıdır. Nitekim, doğadan bağımsız kişileri, bir anlaşma (convention) ile buluşturan ve ilişkiye geçiren Rousseau’nun “Sosyal Kontrat”ı da, böyle bir doğacılık (natüralizm) üzerine yaslanmaz. O bir görünüştür, küçük ve büyük Robenson masallarının sadece estetik bir görünüşüdür.”[111] Robenson masallarıyla ülküleştirilmek istenen sözde “Hür” kişi, belki ufak çocukları eğlendirmeye, “Orman Kanunu” Tarzancılığına imrendirmeye yarayabilir. Gerçek durumu ile, ıssız adacığında tek başına kalmış Robenson dahi, içinden geldiği toplumun aygıtları, metotları, düşünceleri, görenek ve gelenekleriyle kımıldar. Aslına bakılırsa, en son bilim araştırmalarına göre, ne Tarihöncesinde, ne Antika Tarihin Kentlerinde öyle, çıkarı için topluma meydan okuyacak bir “Monstre” (ucube kişi) yoktur. İkide bir öne sürülen “Hür” kişi: “Bir yanda derebeyi Toplumunun erimesinden, öte yanda 16’ncı Yüzyıldan beri yeni yeni gelişmiş üretici güçlerden ürün olarak çıkmıştı. Tarihte ne kadar yukarılara çıkarsak o kadar daha açıkça görürüz ki, kişi, ve dolayısıyla üretmen kişi, hep daha büyük bir bütünün bağımlı bir parçası olarak görünür: ilkin büsbütün doğal olarak bir ailenin ve genişlemiş aile demek olan bir kabilenin parçasıdır; sonra kabile zıtlaşmalarından ve kaynaşmalarından çıkma çeşitli biçimlerdeki bir topluluğun parçasıdır.”[112] Bunun en çürütülemez, en her günlük ve trajik belgesi, henüz aşiret çağını yaşayan topluluklarda bugün “herkesi” şaşırtan “Kan davası” güdümleridir. O, Toplumu hiçe sayarca bağımsız davranışlar taslayan sözde “Hür” kişi kuruntusu, şunun şurası birkaç yüzyılı geçmeyen modern kapitalizmle birlikte doğmuş “Serbest rekabet” adlı: kişileri kıyasıya birbirine düşüren “Cangıl kanunu”nun yaratığıdır. “Robenson masalları, daha ziyade 16’ncı Yüzyıldan beri hazırlık yapan ve 18’inci Yüzyılda dev adımlarıyla olgunlaşmaya doğru yürüyen “İşveren Toplumu”na öncülük ederler. O serbest rekabetli Toplum içinde kişi, doğa bağlarından kopmuş gibi görünür; o doğa bağları ise, Tarihin daha önceki çağlarında kişiyi belirli ve sınırlı bir insan kümelenişinin bütünleyici parçası yapmışlardı. “Smith ile Ricardo’yu (klasik İngiliz iktisatçılarını) omuzlarında taşıyan 18’inci Yüzyıl peygamberleri için: bu 18’inci Yüzyıl kişisi, varlığı geçmişe dayanan bir ülkü (ideal) gibi görünmüştür. Bir tarihsel sonuç gibi değil, fakat Tarihin yola çıkış noktası gibi görünmüştür. Bu kişi, doğaya uygun göründüğü için ve onların insan doğasını anlayışlarına karşılık verdiği için, Tarih tarafından üretilmiş değil de, Doğaca ortaya konulmuş bir kişi gibi gözüküyordu.”[113] “Ancak 18’inci Yüzyıldadır ki, çeşitli sosyal ilişkiler kişinin önünde, kendi özel amaçları için basit birer araç imişler ve dış zorunluluk imişler gibi dikilirler, fakat bu görüşü, tek başına kişi görüşünü üreten çağ, tam da sosyal şartların (ve o bakımdan genel şartların) en yüksek gelişim derecesine ulaştıkları çağdır. “İnsan, sözün en harfi harfine anlamıyla bir zoon politikon’dur, yalnız sosyalleşebilir bir hayvan değil, fakat ancak Toplum içinde soyutlaştırılabilecek bir hayvandır. Toplum dışında tek başına kişilerce üretim yapılması: nâdir bir olaydır ve ancak Toplum güçlerine dinamikçe sahip olmuş bir medenî kişi yaban bir semtte yolunu yitirdiği vakit görülür ise de, tek kişinin üretim yapması, hep bir arada yaşayan, hep bir arada konuşan kişiler olmaksızın dilin gelişmesi kadar mânasız bir şey olur. Bunun üzerinde uzun boylu durmak faydasızdır.”[114] Antika Medeniyetin dağıttığı “Kan kardeşi” Toplumu, 6 bin yıldır eriyordu. Fakat, tek başına işveren sınıfının Topluma karşı inanılmaz kertede “Hür” davranan sermayesi, modern medeniyette, binlerce işçi çalıştıran işyerleriyle üretim güçlerini sosyalleştirdikçe, ister istemez daha yüksek bir insancıl Toplum yaratıyordu. Yalnız başına bu olay bile, Tarihin ne yaman diyalektik kanunlarla yürüdüğünü ispata yetiyor: İlkel Sosyalizmin inkârı, Yüce Sosyalizmin müjdesi oluyordu. İnsan kişi, dağ başında dahi tek ve yabanî yaratık değildir. Geldiği Toplumun ufalmış bir parçasıdır. D) KİŞİNİN FİKİRLERİ (ZİHİN ŞEMALARI) Kişi fikirleri ve zihin şemaları üzerine A. Toynbee’nin ne yaptığını ağzından dinleyelim: “(Une Etude de I’Histoire) (Bir Tarih Etüdü)’ndeki amaçlarımdan biri, insan işlerinin bilimsel etüdü usulünü sınamak ve bu metodun beni nereye dek götüreceğini belirtmekti. Tarihsel düşüncede hiçbir şemanın bulunmadığını, muhakkak, kimse ciddiyetle savunmayacaktır; çünkü düşüncenin kendisi bir zihin şemasıdır, ve hiçbir Tarihçi: Cemiyet, Devlet, Klişe, harp, savaşma, insan gibi zihin şemalarını kullanmaksızın bir tek fikir sahibi olamaz ve bir tek satır yazamazdı. Asıl çekişmeli olan mesele; zihin şemaları var mı, yok mu değildir; belki bu zihin şemaları insan işleri alanının tümünü mü, yoksa bir kısmını mı örterler, onu bilmektir.”[115] Dikkat edilirse, bilgin, doğa olayları gibi kişinin kendisi ve düşüncesi dışında geçmiş, gerçekte var olan şeyleri, önceden: “ZİHİN ŞEMASI” adıyla soyutlaştırıyor, müphemleştiriyor ve “Zihin şemaları”nı canlı Tarihe uyguluyor. Sanki fikirler kişinin beynine kendiliğinden doğmuş ya da gökten inmiştir. “Zihin şemaları”mız Tarihte, “insan işlerinin tümünün veya bir kısmının” dışında, değişmez, ebedî, ezelî prensipler midir? Böyle iddialar eskiden beri görülmüştür: “Bay Proudhon’la birlikte, kabul edelim ki, gerçek Tarih; “zamanların düzenine göre Tarih içinde fikirlerin, kategorilerin, prensiplerin Tarihçe art arda gelişidir.” “Her prensibin göze çarptığı bir yüzyılı vardır, meselâ, otorite (buyurma) prensibi 11’inci Yüzyılda, individualite (kişicilik) prensibi 18’inci Yüzyılda ortaya çıkmıştır. Sonuçtan sonuca gidersek, Tarihi yapan prensip imiş, yoksa prensibi yapan Tarih değil kanısına varılabilir. Bunun üzerine, Tarih gibi prensipleri de kurtarmak için, falan prensip neden filân yüzyılda değil de 11’inci veya 18’inci Yüzyılda ortaya çıktı diye soruldu muydu, ister istemez insan, aynı zamanda 11’inci Yüzyılla 18’inci Yüzyıl insanları neydiler, onların karşılıklı ihtiyaçları, üretici güçleri, üretim yordamları (istihsal tarzları), üretimlerinin ilk maddeleri nelerdi, ve nihayet, bütün o yaşama şartları sonucunda insanın insanla ilişkileri nelerdi, bütün bunları inceden inceye gözden geçirmeye mecbur kalır. Bütün bu soruları derinleştirmek, her yüzyıldaki insanların gerçek, profan (kutsallıksız) Tarihini yapmak, o insanları, kendi dramlarının hem yazarı, hem aktörü gibi göstermek değil midir? Ve insanları kendi Tarihlerinin hem yazarı, hem aktörü gibi daha gösterirken, bir dönemeçle, sahici yola çıkış noktasına varmış olursunuz. Çünkü, büyük Tarih yoluna çıkmak üzere ilkin tutturduğunuz ezelî prensipleri, ideoloğun (fikriyatçının) saptığı yolu bırakmışsınızdır bile.”[116] Sapa yolu seçen Bay Toynbee ise, kendi “şema”larına uyduramadığı gerçek Tarihi “kanun dışı” ederce, bilim üstüne çıkarıverir: “Doğrucası, der, düşünüyorum ki, burada biz, yeni bir şeyin varlığını veren, aslına uygun (authentique) yaratış eylemleri karşısındayız, ve bu bizi 4’üncü Yüzyıldan 17’nci Yüzyıl sonuna dek Batıca kabul edilmiş Tarihin İncilvari kavranışına götürür.”[117] 4’üncü Yüzyıl Roma’nın Barbar akınlarıyla yıkılarak Hıristiyan Ortaçağının kurulması çağıdır. 17’nci Yüzyıl Batıda Derebeyliğin yıkılarak Kapitalist sınıfının siyasal iktidara geçmesi çağıdır. Bilginin tek yaratıcı saydığı çağ, ne Kadîm ne Modern medeniyetler çağı değildir. Tek “otantik” yaratış: Batı derebeyliği fikirlerinde bulunur. Neden ? Çünkü artık bilginin gözlerini fikir ışığı da kamaştırıp yormaktadır. O başka derinlikler, loşluklar, karanlıklar aramaktadır. Bu karanlık olsa olsa tek kişinin ruhu olabilir. E- KİŞİNİN “RUH”U (VİSİON=ERMİŞLİK) Bildiğimiz ve göreceğimiz gibi her ermişlik, kendi çağının en otantik ürünü ve örneğidir. Tarihin determinizmini çürütmek isteyen bilgin için, tersine, bir ermişin çağı kendi otantik yaratığıdır. Kişinin fikri konusunda fikir adamlarını Allahlaştırarak aydın zu’munu (kuru sözünü) kazanmak isteyen Bay Toynbee, burada, dinci yığınları Allahlandırarak tezini “demokratik oy çoğunluğu” ile haklı çıkartmak ister. “Gene görüyorum ki, (der) insan ruhunun altbilinci (subconscient) derinliklerinden fışkıran şiir ve peygamberce görü’ler (vision’lar) birtakım kanunlar açıklamıyorlar.”[118] İlkin Tarih, hiç de böyle göstermiyor. Gılgamış Destanı gibi İlyada ve Odise de, Hazreti İsa gibi Hazreti Muhammed de kendi çağlarında, matematik denecek kesinlikte sosyal ve tarihsel sebeplerle fışkırmışlardır. Bunu herkesten iyi sezen Muhammed, kendisinin: “Hâtem’el Enbiyâ”: Peygamberlerin sonuncusu, olduğunu söylemiştir. Çünkü, Bedevîlikten (Barbarlıktan) Medenîliğe giren toplumda o yüce ülkücü Tarihöncesi kişiler kalmıyordu. Gene onun için, Hz. Muhammed’in en sevdiği sözü şuydu: “Mâ ene, illâ beşerün misliküm: Ben sizin gibi insan kişiden başka bir şey değilim”! Şiirin kendisi, Tarihin hiçbir çağında Toplumun istediğinden başka türlü olamamıştır. Medeniyet şafağında, Toplum kişileri ayrı-seçili bulunmadıkları zaman, şiir herkesin orta malıydı. Amédêe Thierry şu gerçeği yazar: “İlk Macarlarda herkes şairdi ve herkes, Ortaçağda Kobza adını alan bir çeşit rübap veya gitarla arkadaşlık ederek kendi mısralarını, yahut başkalarınınkileri çağırırdı. Yalnız başkalarınca yapılanların şâiri ve şarkıcısı olmakla kalınmazdı, herkes sık sık kendi şarkısını söylerdi, ataların şarkısı söylenirdi. Ve her ailenin şairâne ağıtları (analleri) vardı.”[119] Medeniyetle birlikte, insanoğlunun her davranışını (şiir+müzik+dans)la bağlayan “Altın Çağ”: hem toplumun içinde, hem kişinin altbilincinde söndü. Artık insanlığın iç çatışmaları trajedileşti. Bunun sonucunda Barbarlarla uygarların “mezbuhane” [boğazlanır gibi, boğazlanmışçasına] boğuşmaları ne denli büyükse o denli ulu “şair”ler ve destanlar türedi. Sümer Medeniyeti’nin çöküşünde Yukarı Barbar Akkadların salgını Gılgamış Destanı’nı, Truva-Frigya Medeniyeti’nin çöküşünde Yukarı Barbar Greklerin saldırışı, İlyada ve Odise’yi yarattı. O gün bugündür, yeryüzünde bir İlyada doğmadı. Homer’in altbilinci bulunmadığından mı? Evet. O altbilinci gerektiren Helen kentleşme çağı bir daha geri gelmemişti çünkü. Roma Uygarlığının çöküşünde, Orta Barbarlığı yeni geçmiş Hunların saldırışı, İskandinavya’dan Ren kıyılarına dek bütün Kara Avrupası’nı (Atli-Atla-Athil-Athel-Hettel-Etzel), yani (Atilla) dolu destanlar: Atlâ-Mâl, Atla Quida, Quîda Gudruna vb. epizodik poemler kapladı. Demek en kişi işi sayılan “ilham” da, kişi de Toplumun tecellisidir. Tarih dümdüz gitmedi. Fenike Destanları, Grek Destanları kadar güçlü olamadı. Çünkü Fenike, Grekler Mitolojisi zamanındaki kadar yazının çok yayıldığı çağda ve Helen kentleri kadar “orijinal” bir üretim temeline sahip olmadı. Üretimden çok, ticaretle yaşadı. Gene Thierry, şiirin bir başka anomalisi üzerinde durur: “İşte böylece, ortak bir aksiyonla (hareketle) bağlı küçük Grek kralcıklarının evcil anıları İlyada’yı doğurttular; ve Eneid millî bir çerçeve içinde Auguste zamanındaki Roma aristokrasisinin gösterişlerine adandı. Macaristan, ne bir Eneid, ne bir İlyada üretmek mutluluğuna eremedi. Ama Ortaçağda, Greklerle İtalyanların Homer ve Virjil’de sahip oldukları şeye sahiptiler. Malzemeler mahşer halinde kaldılar: Macar Eneid’i doğmadan öldü. Ama kroniklerde, lejandlarda, nihayet Lâtin nesrinin parçalayışı altında hâlâ tanınır kalmış birkaç şansonda bir Eneid bulunabilir”[120] Neden? Metafizik Tarihçiye sorulsa: “İşte, Virjil’in şiir dehası, altbilinci Macarlarda yoktu da, ondan” diyecek. Önemli olan ise, Macar toplumunda Homer’i, Virjil’i boğan, yeni olan, Greklerde, Romalılarda bulunmayan sosyal ve tarihsel sebeplerdi. Macarlarda, tektanrılı Hıristiyanlık; çoktanrılı mitolojiyi küfür sayıyordu. Sümer, Grek, Romen çağlarında ise, henüz hiçbir evrensel tektanrılı din ortaya çıkmamıştı. Onun için; çoktanrılı toplumlar, kendi karanlık Kent maceralarını mitoloji biçiminde Tarihleştirip anıtlaştıracak “altbilinç”lerini geliştirdiler. Modern şiir, toplum eğilimleriyle her on yılda bir değişir. Psikanaliz (metafizik soysuzlaştırılmaları bir yana) bilimsel gerçeğinde; insanın en umulmaz (dalgınlık, dil sürçmesi ve rüyalar gibi) altbilinç olaylarında kesin determinizm bulunduğunu ispat eder. Kehanet, keramet, büyü, sihir, şiir gibi Altbilinç yaratıklarının artık “sır”ları kalmamıştır ve o karanlıkta fışkırmış beklenmedik nöbetlerin, Tarih içinde insan Bilinç ve emeğinden daha “authentique yaratış eylemleri” olamayacakları iyice anlaşılmıştır. F- KİŞİNİN KİŞİ İLE KARŞILAŞMASI (TESADÜF) Görünüşle insan aldatmanın en son silahı “Tesadüf”tür. Bu hem en laik, hem en popüler silahı bay Toynbee de şöyle kullanır: “Benim kendi kanaatime göre (der): insan işleri içinde bir hayli sayıda öyle şeyler var ki, onlara şemalar uygulanamıyor, çünkü onlar bilim kanunlarına boyun eğmiyorlar... Bu şeylerden biri, sanırım, iki veya daha çok insanın rastlaşmalarıdır. Böyle bir tesadüfün, hattâ bütün ondan önceki olayları tümüyle bilseydik bile, sonucu önceden kestirilemezdi.”[121] Bay bilgin burada örnek vermiyor. Hangi tesadüften bahsediyor? Eğer bu Tarih kişilerinin karşılaşması ise, Tarihte bir Robenson’un rol oynaması şöyle dursun, kendisi dahi yoktur. Tarihte daima Toplumlar Toplumlarla karşılaşarak yürünmüştür. İsa’nın doğumundan üç buçuk yüzyıl önce İskender’le Dârâ’nın karşılaşmaları, İsa’dan dört buçuk yüzyıl sonra Atilla ile Aetius’ün karşılaşmaları: ondan önceki olaylar bilinince kestirilemeyecek şey değildirler. Oralarda Tarihi şu veya bu yönde yürütenler, belli toplumların, gene belli Toplumlara karşı Kollektif Aksiyonlarıdır. Bu Kollektif Aksiyonlar, gerekince şartlara en uygun kişiyi ister istemez seçmiştir. Tarihin her Konağında “tesadüf”: yalnız ondan önceki olaylar vaktiyle bilinmediği için tesadüf sayılmıştır. Toplum içinde tesadüf ne zaman yerleşmiştir? “Toplumun bütün aşağı konaklarında üretim esas itibariyle ortaklaşa yapılırdı. Tüketim de az veya çok büyük sosyalist kollektiviteler (topluluklar) içinde ürünlerin doğrudan doğruya üleştirilmesi rejimi altında yapılırdı. Bu üretim kamuluğu (ortak üretim) en dar sınırlar içinde olurdu. Ama üretmenlere, üretimlerinin ve ürünlerinin seyri üzerinde hâkim olabilme imkânını bağışlardı. İlkel sosyalist kollektivitenin üretmenleri ürünün ne olduğunu bilirler: ürünü tüketirlerdi; ürün ellerinden çıkmazdı. Ve üretim bu temel üzerinde yapıldığı sürece ürün, ne üretmenlerin dışına taşar, ne de üretmenlerin yüzlerine karşı yabancı kuvvetlerin heyulâsı gibi dikilirdi. Medeniyette ise bu muntazaman ve kaçınılmaz surette öyle olur. “Ama o İlkel Sosyalist üretim tarzının içine yavaş yavaş işbölümü sokuldu. Üretme ve benimseme kollektivitesini aşındırdı. Kişice benimsemeyi, hâkim güdüm şekli olarak yükseltti. Böylelikle, kişiler arasında değişimi (mübadeleyi) yarattı. Yavaş yavaş bezirgân ekonomi hâkim üretim biçimi haline geldi. “Bezirgân ekonomi ile birlikte, şahsî tüketim için değil, değişim için üretim yapıldı. Ürünler ister istemez el değiştirdiler. Üretmen, ürününü değişim için elinden çıkardı mıydı, artık onun ne olduğunu bilmez. Üretmenlerin arasına para ve parayla birlikte bezirgân da aracı olarak girdiği zaman, değişim sistemi daha da karmaşalı bir hale girer. Ürünlerin en son kaderleri büsbütün kararsızlaşır. Bezirgânlar sayıca bir, beş değil, çokturlar: içlerinden hiçbiri, ötekinin ne yaptığını bilmez. Bundan böyle, mallar yalnız elden ele geçmekle kalmazlar, pazardan pazara da giderler. Üretmenler, kendi ortamlarındaki üretimin tümüne hâkim olma kudretini yitirirler. Bezirgânlar aynı kudreti ele geçirmezler. Ürünler de, üretmenler de tesadüfe bırakılır. “Fakat tesadüf, öbür kutbuna zorunluluk adı verilen bir dünyanın bir kutbudur. Doğada dahi tesadüf hâkim gibi görünürse bile, epeyce zamandır ispat etmiş olduğumuz gibi, her özel alan için bir zorunluluk ve o tesadüf içinde uygulanan samimî kanunlar vardır. Doğa için doğru olan şey, Toplum için de doğrudur. Malların üretim ve değişim ihtimallerini güden kanunlar buna benzer. Tek başına üretmen ve değişmenin (müstahsil ve mübâdilin) yüzüne karşı o kanunlar yabancı kudretler gibi dikilirler. Hattâ bu kudretler ilkin tanınmaz ve bilinmez kalırlar. Onların Arapsaçını güçlükle çözmek ve mahiyetlerini derinleştirmek lâzım gelir. Bugün hâlâ Toplumun topyekûn üretimi, ortaklaşa hazırlanmış bir plana göre değil, kör kanunlarla düzenlenmiştir, bu kanunlar devir devir gelen ticaret buhranlarında hükmü temyiz edilemez doğa kataklizmleri (yıkılışları) gibi kendilerini dayatırlar.”[122] G- DARVİNİZMİN MUŞTULAYICISI-İSLÂM MARKSI Batı Medeniyetinin iki büyük ve ölmez sentezi, 19’uncu Yüzyılın tam ortasında doğdu: canlılar biliminde Darwin’in doktrini de, Toplum biliminde Marks-Engels doktrini de 1859 yılı ilk önemli emeğini yayınladı. İslâm Medeniyeti’nde bu iki Batı bilgininin buluşlarını bir tek kişi taslak olarak beş yüz yıl önce sentezleştirdi: İbni Haldun aynı emeğinde hem Darvinizmi muştuladı, hem İslâm Marksı adını alacak değerdeki sosyal doktrinini kurdu. Batı Ortaçağının sonlarına doğruydu, İbni Haldun, neden-sonuç (sebep-netice) zincirlemesi deterministçe gidişin, gerek Doğa ve gerekse Toplum olaylarında tıpkı olduğunu şöyle belirtmişti: “Yitik Dünya (âlem’i gayb: bilinmezler) konusunda bildirdiğimiz gibi, bu evren bir acayip yordam ve tuhaf davranış üzere kotarılmış bir düzenli zincirleme gidiş olup, ister basit, ister bileşik bulunsun her nesne (ufuk) ve tabakasında, arkada gelen tümlükler (zevat) ve belirtiler (âyân) üst yanındaki komşusuna dönüp çevrilmeye oluşundan elverişlidir. Nitekim, her tabakanın elemanları kendi komşusuna, ve ufak bitkinin arkasından gelme hurmaya ve üzüme, ve ufak hayvanın helezona ve sedefe, ve sezişle kavrayışı kendinde toplamış bulunan maymunun dahi, düşüncesi ve anlatması olan insana dönmeye elverişli oldukları gibi...”[123] İbni Haldun, Darwin gibi sırf canlılara takılıp kalmadı. İnsanla Hayvan arasındaki ayırdın anatomi ve fizyolojiden üstün bir teknik ve sosyal yanı bulunduğunu da açıkladı: “İnsan türü hayvan cinsinden olup, ancak yaratıcı yön anı şol fikr ile ayırtlı eylemiştir, ki insanı hayvandan ayırt eden şey sırf: geçim işini (emr’i maâş) üretmesi, ve kendi cinsinden olanlarla yardımlaşması, ve bunun için gereken sosyal, insancıl topluluğu, ve sonunu iyileştirmeye yararlı fikir olmağla... sanayi bu fikirden çıkagelir.”[124] İnsanın hayvandan farkı: yalnız düşünmesi değil, özellikle öteki insanları ve yarınını da düşünmesi, ilerletmesi, iyileştirmesi ve önünde sonunda düşünceyi sanayi ve üretim emrinde kullanması, insanlarla yardımlaşması… bir sözle sosyal hayvan olmasıdır. Burada “fikir” mi önemlidir, “madde” mi? İbni Haldun, insanı sosyalleştirmekle, o soyut meseleyi kapı dışarı etmiştir. Toplum Tarihinde objektif ve somut gözetim, ona Marksizmden beş yüz yıl önce “Ekonomik determinizm”i buldurmuştur: “Ammâ, der, Doğuluların Batılılardan erdemli ve üstün olmalarının doğru nedeni, ancak uygarlık törenlerinden insanın aklına parlaklık gelmesi ve bilincinde zekâ aydınlıklarının olmasıdır. Nitekim, endüstri konusunda bildirdik ve şimdi dahi ayrıntılayıp inceleriz, şöyle ki: gerek geçinim ve barınım işinde, gerekse din ve dünya işlerinde ve yapılanlarla edilenlerde ve başka durumlarda ve göreneklerde uygar ulusların bir takım metotları ve töreleri vardır ki, bütün özel davranışlarında onlara uyarak, onları iş prensibi (düstur’ül amel) tutarlar ve bütün hareketlerinde ve duruşlarında onları, ötesine geçilmez sınır ve hudut sayarak, ilerûsüne aşıp geçmezler. Bununla birlikte, bu töreler ve törenler (görgü ve kurallar) çağdan çağa, dededen toruna gelen ve sırasıyla öğrenilen sanayi kabilindendir. Bütün endüstriler zihni bilemekle, Bilinçte (Nefs’i Nâtıka’da) bir etki bırağır, ki o etki Bilince bir yeni düşünüş ve yaman zeyreklik (keskin zekâ) kazandırarak, anınla Bilinç bir başka sanatı kolayca alıp kabul etmekle, ve akıl dahi bilimi ve öğrenimi çarçabuk kavramaya yatkın ve elverişli olur.”[125] Böylece sanayi zekâyı, zekâ da sanayii karşılıklı diyalektik etki-tepki yoluyla geliştirerek, metafiziğin “Tavuk mu yumurtadan çıkar, yumurta mı tavuktan” saçmasını bir yana atar. Ontoloji çıkmazı olağanüstü pratik çözümünü bulur: “Bilimlerin öğrenimi, açıklamış olduğumuz üzere endüstri (sanayi) kabilindendir... bir Kentte endüstrinin çokluğu, ol Kentteki bayındırlığın çokluğuna göre olur ve bayındırlık ve uygarlığın eklerinden olan prosperite ve yararlanma (tereffüh ve tene’üm) problemi dahi geçim işi üzerinden artı (zâid, fazlalık) bir keyfiyet olduğundan, üreyip olması ve ilerlemesi endüstrinin ve öğretimin olgunluğa ermesine bağlı olup, her nerede yerleşme ve uygarlaşma ilerler ve güzelleşme-süslenme problemi (dâiyye’i tecemmül) ortaya çıkarsa, ana göre sanayi dahi çoğalmış olur. Bundan dolayı, her ne vakit ki bir milletin işleri ve güçleri geçim ve yönetim işlerinden artık (fazla) kalırsa, (orada) geçinme işinden daha çok insana yaraşır olan bilimler ve endüstriler ve öğretime ol vakit (insanlar) eğgin ve girişkin (mütesarrıf) olurlar.”[126] Bir de bizim en dâhi geçinenlerimizin yüz yıldır, elli yıldır “Maarif” ile dünya kurma kuruntularımız gözönüne getirilsin. Günümüze 500 yıl geriden bile bakmayı öğrenemediğimiz kendiliğinden anlaşılır. İbni Haldun, maddesiz anlam, endüstrisiz öğrenim olamayacağına örnek de verir: “Şurası bilinmelidir ki, Batı (Mağrip) toprağında İslâm Devletinin bozulmasından dolayı, genel olarak endüstriye eksilme ve yitme geldiğinden bilimlerin ve tekniğin öğretim dayanağı dahi Batılılardan kopma kertesine yaklaşmıştır.”[127] Sanayi üretimine dayalı ekonomi temeli ile, bütün öteki: geçim, bayındırlık, bilim, meşhur “Maârif”, barınım, güzel sanatlar; süs ve din, ve dünya işleri arasında bundan canlı karşılıklı bağıntı kurulabilir miydi? İslâm Medeniyeti’nin Marksı, geçim kaygısına boğulmuşun bilgi edinemeyeceğini de örnekliyordu: “Düşman istilâsı nedeniyle günden güne Endülüs’te İslâm Kentlerinin, prosperiteleri ve bayındırlıkları azalarak, yalnız deniz kıyılarında biraz yerler kaldı. Onların ahalisi dahi yönetim ve geçim işinden baş kaldıramadıklarından, çokluk başka şey düşünemez oldular.”[128] Bu metotla Tarihe bakan İbni Haldun, orada Hümanizmanın en gerçeğini, insanların eşit doğduklarını, bilimde gerileyişin: ekonomik ve sosyal gerileyişten geldiğini haykırırca anlatır: “Bayağı kimseler (avâm’i nâs), bunu (Batı-Doğu farkını) görünce insanlığın biricik olan gerçekliğinde farklılıktan ötürü oluştan ve yaratılıştan bir şey sanırlar.”[129] Batı Uygarlığı 500 yıl sonra, yukarıdaki kanıları ve prensipleri şöyle belirtecektir: “Her türlü insancıl varlığın, dolayısı ile de her türlü Tarihin ilk prensibi, insanların “Tarihi yapa”bilmeleri için, yaşayabilmeleri gerektir, ilkesine varır. Yaşamak için: yiyecek, içecek, giyecek, barınacak ve daha başka şeyler gerektir. Demek, birinci Tarih olayı: o ihtiyaçları giderme araçlarını üretmektir, maddî hayatın tâ kendisini üretmektir; hem bu sahiden tarihsel bir olaydır, her türlü Tarihin temelli şartıdır ve bu Tarih olayı, binlerce yıldan beri olduğu gibi henüz bugün de, sırf insanların yaşamaya devam edebilmeleri için, günü gününe, saati saatine yerine getirmeye mecbur bulundukları temel şarttır… “İkinci olay şudur: birinci ihtiyaç daha giderilir giderilmez -giderilmenin tâ kendisi ve daha önceden edinilmiş giderme aleti- yeni ihtiyaçlara kapı açar… “Üçüncü şart şudur ki... kendi yaşamalarını her gün yenileştiren insanlar başka insanları yapmaya, üremeye başlarlar: bu, kadınla erkek arasındaki, ana babalarla çocuklar arasındaki ilişkidir, (tarihsel anlamıyla) ailedir.” “II- Gerek üreme (nüfus çoğalması), gerek üretim (istihsâl) gelişigüzel tek kişilerin, gelişigüzel üreyip türemeleri ve canlarının istediği gibi “Tarih yapmaları” değildir. Her kişinin kendinden önce kurulu düzen ve araçlar ve şartlar içinde, gene belli (muayyen), düzenli (sebep-sonuç kanunlu) davranışları Tarihi yaratır. “İnsanlar, hayvanlardan: bilinçle, dinle, ne ile istenirse onunla ayırt edilebilirler. İnsanların kendilerine gelince, onlar: kendi geçim (var oluş) şartlarını kendileri üretmeye başlar başlamaz, kendilerini hayvanlardan ayırmaya başlamışlardır: işte bu insanların cismâni (bedensel) örgütlerini şartlandıran bir adımdır. İnsanlar kendi geçim şartlarını kendileri üretmekle, doğrudan doğruya kendi maddî hayatlarını üretirler, “Bu üretim yordamı (üretim tarzı) basitçe, yani tekkişilerin (fertlerin) fizik var oluşlarının, maddî geçimlerinin üretimi anlamında gözden geçirilecek şey değildir. O daha çok, bu tekkişilerin faaliyetlerinin bir muayyen tarzıdır, hayati gösterisi olan bir belirli yordamdır. Tekkişileri deyimlendiren, tarif eden şey, onların bu yaşamsal gösterileridir. Demek bu gösteriler, üretimle olduğu kadar, üretimin niteliğini, doğası ile de, üretim yordamı (üretim tarzı) ile de bir arada (hemzaman) bulunur. Demek tekkişiler, üretimlerinin maddesel şartlarına uyguludurlar. “Yaşamanın, kişice yaşamanın emek içinde üretimi, ve başkasının yaşamasının döl yetiştirme içinde üretimi çift bir ilişki gibi göze çarpar: bir yandan doğal, öte yandan sosyal bir ilişkidir o... Bundan çıkan sonuca göre: bir üretim yordamı, yahut belli bir sanayi seviyesi: Kollektif Aksiyon tarzı, veya belli bir sosyal seviye ile ortak bulunur. Kollektif Aksiyon tarzının kendisi de “bir üretici güç”tür. İnsanın erişebildiği üretici güçlerin tutarı, toplumsal durumu şartlandırır. Demek, insanlık Tarihi her zaman: endüstrinin (sanayinin) ve değişimin (mübadelenin) Tarihi ile bağ güdülerek incelenmeli, etüt edilmelidir.”[130] İbni Haldun: “Geçim yordamında, barınımda, dinde, dünyada; işlerde ve eylemlerde, öteki durum ve göreneklerde bir dizi metotlar ve kurallar vardır ki, her işte onlara emek ilkesi olarak uyulur; ve dururken, kımıldarken onlar, ötesine geçilemez sınır sayılır. Çağdan çağa, atalardan torunlara gelen o görgü ve kurallar, sırasıyla öğrenilen sanayi (endüstri) gibidir. Tüm düzenli endüstriler, kafayı bilemekle, insan bilincine (nefs’i nâtıkaya) yeni düşünmeler ve zekâya yamanlık edindirir.”[131] derken bunları anlatmıştır… Nitekim: “Şimdiye dek Tarihçiler, maddî üretimin gelişimini, dolayısıyla da bütün sosyal yaşayışın, neticede bütün gerçek Tarihin temellerini ne kadar az tanımış olurlarsa olsunlar, hiç değilse Tarihöncesini, özellikle Tarih araştırmalarından çok, aygıtların (aletlerin) ve silahların maddesine göre bilimsel araştırmalara dayanarak taş, tunç ve demir çağı olarak böldüler.”[132] Böylece, kişinin rolü, gittikçe toplumun içinde erir. Kişinin en yüceltimli (sublimé) “Ruh”u da, en alçaltımlı “Bilinçaltı” da: kişinin beyin aynasına çarpmış Toplum ilişkilerinin fantasmagorik [hayalî, sanal] görünüşlerinden başka hiçbir şeyi göstermez. En kişice “kapris” veya “ilham” yahut “mucize” gibi görünen olaylar, büyük Toplum kanunlarının küçük kişi katında yüze vuran, elle tutulur derme çatma veya sistemli sonuçlarından başka bir şey değildir.
A- CİNSEL YASAK VE TOPLUM Toplum içinde ilk yasak, cinsel ilişkiler üzerine konmuştur. Bu yasak, Tarihöncesinin sosyal hayatında tasavvur edilemeyecek ölçüde büyük ve geniş sonuçlar yaratmıştır. Toplumun bütün üstyapısında insanı insan yapan bu yasaktır denilebilir. Totem ve Tabu gelişirken, insanın içinde: bir bilinen Bilinç, bir de bilinmez Enkonsiyan (bilinçaltı) ikiliği ve tezadı yaratarak her türlü Yüceltim (Sublimation)lere imkân verir. “Psikoloji” dediğimiz şey, bu sosyal yasağın yaratığıdır. Dinlerden, güzel sanatlara kadar bütün ülkücülüklerin kaynağı da budur. Bilinç dışı, bilince rağmen en gerçek etki-tepki yapan mekanizmaların başında gene bu yasak gelir. Bu kadarla da kalmaz. Bütün o yasakların toplum emrine verdiği sosyalize yüceltimler, Toplum’dan kaynak almış dinamizmlerle kişi içine işleyip, kişiyi insanlaştırırlar. Asıl buradaki konumuz, cinsel yasağın (doğrudan doğruya kişi kaderini de belirlendiren), Toplum içinde yarattığı gelişim ve örgütlenme şekilleridir. Cinsel yasakların en dolaysız, sosyal sonuçları: Aile şekilleri ile Sosyal örgütlenmelerdir. Aile şekilleri ekonomik temel ve sosyal gelişim basamakları ile en sıkı ilişkili bulunmasına rağmen, o kadar elâstikî müesseselerdir ki, Tarihöncesindeki ve Tarihteki Toplum şekillerinin şu veya bu sınırları içinde kesin olarak hapsedilemezler. O yüzden sanki ekonomi ve Tarihten bağımsızmış gibi bir evolüsyon [evrim] gösterirler. Oysa bu görünüştür. Üstyapı ilişkilerinin çoğu için de aynı elâstikiyet öne sürülebilir. Hattâ ekonomik ilişkiler bile, sosyoloji soyutlamasında göründükleri kadar Tarihte: biri yok olmadan öbürü sahneye çıkmaz değildirler. Sosyalist bir ülkede yalnız kapitalist elemanlar değil, kapitalizm öncesi bezirgân ilişki elemanlarının da, hattâ bezirgânlık öncesi kapalı “Doğal ekonomi” elemanlarının da bulunması onu gösterir. Buna karşılık, aile şekilleri: Tarihöncesi toplumunun en önemli sosyal örgütlenmelerinin öbür yüzüdür. Daha doğrusu, aynı sebep (cinsel yasak), kişi hayatı için Aile biçimini, sosyal hayat için Kan (Gens) örgütünü gerektirmiştir. Bizi burada özellikle ilgilendiren Kan örgütünü kavramak için onun ikiz kardeşi Aile biçimleri üzerine birkaç söz edilmelidir. Aile şekilleri, her çocuğa ezberlettiğimiz Âdem-Havva fıkralarından beri söylenir. Fakat, Kutsal kitapların bütün yazdıkları, ya düşünülmeden ezberlenir, yahut gene düşünülmeden masal sayılıp geçilirdi. Derken Bachofen (1861), Ana hukukunu, yani: Babahanlık (patriyarkalizm) çağından önce bir Anahanlık (matriyarkalizm) çağı, bir “Kadınlar saltanatı” (gynécocratie) çağı bulunduğunu Antika Grek edebiyatında buldu. Morgan (1871-1877) ilk aile ve Kan (Gens) örgütleri yoluyla bütün Tarihöncesi gerçeklerini aydınlattı. O zaman eski, Âdem, İbrahim, Lût fıkralarının her toplumda görülmüş olaylar olduğu anlaşıldı. Bugün Tıp bilimi, yakın akraba arasındaki evlenmelerin, çok defa cılız, (dejenere) döl yetiştirdiğini (kapalı Yahudi ve hükümdar ailelerindeki örnekleriyle) ispat etmiş bulunuyor. ilk insanın işlek zekâsı da bunu sezmekte gecikmemiş. Sağlam nesil yetiştirmek için, evlenme yasaklarını gittikçe sıklaştırmış. Onun için, Morgan’ın deyimiyle cinsel yasaklar: “Doğal arınım (La sélection naturelle) prensibinin tesir ediş tarzını gösteren mükemmel bir örnektir.”[133] Bu doğal arınım prensibi, Tarihöncesinden beri başlıca 4 çeşit aile biçimini ortaya çıkarmakta, ekonomi sebepleriyle işbirliği yapmıştır: l- Kandaş aile, 2- Ortaklı aile, 3- Sendiyazmik aile, 4- Tekkarılı aile. İlk “horde” halinde yaşayan insan varlıkları için, hiçbir cinsel sınırlanmanın olmadığı en eski kutsal kitaplardan öğreniliyor. Tevrat şunları yazıyor: “Lût, bir mağarada kendisi ve iki kızıyla barındı. Büyük kız, küçük kız kardeşine dedi: “Babamız ihtiyar ve bu bölgede her memleket âdeti üzre bize doğru gelecek hiçbir erkek yok... Kızlar o gece babalarına şarap içirdiler ve büyük kız babasıyla yatmaya gitti... Ertesi gün, gece, babalarına şarap içirdiler ve küçük kız, babasıyla yatmaya gitti... Lût’un her iki kızı da babalarından gebe kaldılar.”[134] Gerçi Tevrat İbranîlerin en keskin Babahanlık günlerinde, mutlak tekkarılı (monogam) aile biçimini yaşadıkları günlerde yazıya geçmiş geleneklerdir. Onun için kızlara: “Babamızın soyunu korumak maksadı” ile kendilerini savunma fırsatı veriyor; baba için de: “Lût, kızın, ne zaman yattığını, ne zaman kalktığını fark etmedi” gibi bir “gıyap kararı” çıkarıyor. Fakat olay ister bir yanlı, ister iki yanlı olsun: Lût zamanı, dünyaya getirenlerle dünyaya gelenler arasında cinsel birleşmenin olağan şey bulunduğuna kutsal bir belgedir.
Kandaş Aile (La Famille Consanguine): Lût zamanında henüz kalkmamış görünen ebeveynle çocuklar arasındaki cinsel ilişki, sonra kesin olarak yasaklanıyor. “Burada, evlenecek gruplar nesillere göre ayrılmışlardır. Aile sınırları içinde bütün dedelerle nineler aralarında karı-kocadırlar. Onların çocukları da, yani babalarla analar da tıpkı öyle karı-kocadırlar. Ana-babaların çocukları da gene öyle, üçüncü bir ortak evlenme kuşağı oluşturacaklardır.”[135] “Davud’un oğlu Absalom’un, güzel ve Tamar adında bir kız kardeşi vardı. Ve Davud’un oğlu Amnon onu sevdi... (Amnon) “kızkardeşim gel, benimle yat” dedi. (Kızın karşılığı) “Şimdi, rica ederim, krala söyle ve o benim senin olmama karşı koymayacaktır”. (Amnon yattığı kızkardeşini sonra kovunca) “Kardeşi Absalom kıza dedi: “Kardeşin Amnon seninle mi yattı? Şimdi, kız kardeşim, sus, o senin kardeşindir; bu işe o kadar çok gönüllenme.”[136] İslâm geleneğinde Havva, her karında bir kız, bir erkek doğurdu: ve bu kardeşler birbiriyle evlendiler.
Ortaklı aile (La Famille Punaluenne): “Örgütün birinci ilerlemesi ebeveynle çocukları karşılıklı cinsel alışverişin dışında tutmaktan ibaretti; ikinci ilerleme, erkek kardeşlerle kız kardeşleri hariç tutmaktan ibaret kaldı. Bu ilerleyiş, ilgililerin pek büyük yaş eşitlikleri yüzünden son derece daha önemli idi, ama birincisinden daha güçtü de; kademeli olarak, belki bir rahimden gelme (yani ana tarafından, kardeş-kız kardeşleri cinsel alışveriş dışında bırakmakla başladı.” [137] İbrahim Aleyhisselâm, Mısır’da Firavun’a ve Mısır dönüşü Guerar’da Abimélec’e karısı Sara’yı hep “Kız kardeşim” diyerek tanıttı ve yatmaya bıraktı. “Abimélec Abraham’a dedi: “Böyle davranmaktan (kız kardeşim demekten) maksadın neydi?” Abraham karşılık verdi: “Bu memlekette şüphesiz hiç Allah korkusu yok, karım yüzünden beni öldürürler, (demiştim,) kendi kendime; ondan başka, şurası muhakkak ki, Sara benim kız kardeşimdir, babamın kızıdır; yalnız anamın kızı değildir ve benim karım olmuştur.”[138] Demek Anahukuku yürür. “Babasının kızı, yahut anasının kızı olan kız kardeşiyle yatana lanet olsun.” yasağı bundandır.[139] Filistin’de evlenmek isteyen ve kız bulmak için tâ Irak ülkesindeki akrabalarını arayan: “Yakup, yola çıktı ve Doğu oğullarının ülkesine gitti.” Orada rastladığı Raşel’i hemen sevdi. Onu almak için kaynata akrabası Laban’a 7 yıl bedavaya çalıştı. En son “akşam Laban kızı Lea’yı alıp Yakub’a doğru götürdü. Yakup kıza yaklaştı. Ertesi sabah ne görsün? Bu Lea imiş” (Tevrat doğru bulmadığı evlenmeleri inkâr edeceğine, gece ile özürlüyor, H. K.) O zaman Yakup, Laban’a dedi: “Senin yanında Raşel için hizmet etmedim mi?” “Laban dedi (…): Haftayı bu kızla geçir. (…) Yakup öyle yaptı. Haftayı Lea ile bitirdi; sonra Laban ona karı olarak kızı Raşel’i verdi.” [140] “Biraderler bir arada otururlarken, içlerinden biri oğul bırakmaksızın öldü mü, ölenin karısı asla dışarıda bir ecnebi erkekle evlenmeyecektir. Fakat, kayınbiraderleri ona doğru gidecektir, onu kendisine karı yapacak ve kayınbirader olarak onunla evlenecektir. Kadından ilk doğan çocuk, ölen biraderin halefi olacaktır ve onun adını taşıyacaktır, ki o ad İsrail’den silinmemiş olsun. Eğer bu adam yengesini almak istemezse, kadın kadîm-yaşlılara doğru kapıya çıkarak, diyecektir: “Kayınbiraderim İsrail’de kardeşinin adını kalkındırmayı reddediyor. Kayınbiraderlik hakkını kullanarak benimle evlenmek istemiyor.” Şehrin kadîm-yaşlıları herifi çağırıp, kendisiyle konuşacaklar. Adam direnip derse ki: “Ben bu kadını almak istemiyorum”, o zaman yengesi kadîm-yaşlılar önünde kayınbiraderine yaklaşıp, adamın ayağındaki pabucunu çıkaracak ve adamın yüzüne tükürecektir. Ve söz alarak diyecektir ki: “Kardeşinin evini kalkındırmak istemeyen adama böyle yapılır.” Ve adamın evine İsrail’de Pabuçsuzun evi denilecektir.”[141] Sendiyazmik aile (La Famille syndyasmique): [İkibaşlı aile (La famille appariée)] “Erkeğin karıları arasında (henüz hiç de “favorite: gözde karısı” denmez) başlıca [bir] karısı vardır... Grup olarak evlenme üzerine, bunu bazen kuralsız bir kadınlar ortaklığı, bazen keyfi bir zina gibi gören misyonerlerin içine düştükleri karışıklıklarda, bu şartların az rolü olmamıştır. Fakat, Kan (Gens) geliştikçe ve “birader” ile “kızkardeş” sınıfları boyuna daha çok kalabalıklaştıkça, sendiyazmik çeşidinden birleşmeler gittikçe daha çok kuvvetlenmiş olmalıdır.”[142] Bu tip aile biçimi, evlenme ve boşanmanın olağanüstü basitleştirilmiş, kolay bulunduğu İslâm evlenmesine pek yaklaşır. Nitekim Kur’an, boşanma için yalnız bir “iddet” (süre) koyar (en çok üç ay). Boşanma sözcüğünün karşılığı “Talâak” sadece “el çekme” anlamına gelir. Yoksa kadının kapı dışarı edilmesi mutlak surette yasak edilir: “Ey Peygamber, kadınları boşarsanız, iddetinde boşayın... Onları sakın evlerinden çıkartmayın “Lâ tuhricûhünne min büyutihünne” (Surei Talâak). (Nedense İzmirli İsmail Hakkı Bey “Türkçe Kur’anı Kerim Tercümesi” metnine “iddetleri bitmeden onları evden çıkartmayın” diye aslında bulunmayan bir katkı yapar. Bu Tanrı sözünü açıkça tahriftir.)[143] Kur’anın inceliği orasındadır: kadın erkek ayrılabilirler, kadın “evinden” çıkarılamaz! Kendisinden el çekildikten sonra bile, evinden çıkarılmayan kadın: ancak sendiyazmik aile içindeki kadar yüksek hürlük ve saygı gören kadın olabilir. Tekkarılı aile (La Famille monogamique) “Barbarlığın Orta ve Yukarı konakları arasında sınır hizmetini gören zamanlarda, monogamik aile sendiyazmik aileden doğar; tekkarılı ailenin kesin zaferi: başlayan medeniyetin karakteristik alâmetlerinden biridir. Tekkarılı aile; bilhassa itiraz götürmez bir babalıktan çocuklar dünyaya getirmek gayesiyle kurulmuş bulunan erkeğin hâkimiyeti üzerine temel atar. Öyle bir babalık ısrarla istenir: çünkü, çocukların doğrudan doğruya mirasçı sıfatıyla bir gün baba servetine sahip çıkmaları gerekmiştir. Tekkarılı ailenin sendiyazmik aileden farkı, monogamik ailede çok daha büyük nikâh bağı sağlamlığı bulunması ve o bağın iki taraf arzusu ile çözülememesidir.”[144] Aile biçimleri gibi Kan (Gens) adını alan Tarihöncesi kurumu da, cinsel yasağın yaratığıdır. Morgan der ki: “Kan’lar (Gentes) arasında yapılan evlenmeler, bedence ve moralce daha güçlü bir ırk meydana getiriyordu; ilerleme halinde olan iki kabile birbirlerine katışıyorlardı ve doğal olarak yeni kafalar ve yeni tipler iki kabilenin melekelerini, yeteneklerini içine alıncaya değin genişliyorlardı.”[145] “Morgan’ın genel olarak bu kandaş grupları deyimlendirmek için kullandığı Latince Gens kelimesi, Grekçede aynı anlama gelen Genos kelimesi gibi, Aryence (dillerin hepsinde) ortaklaşa bulunan GAN kökünden gelir. (Kural olarak Cermencede K harfi, Aryence G harfinin yerini tutarak Kan olur.) Anlamı: dünyaya getirmektir. Gens, Genos, Sanskritçede Djanas, Gotça (yukarıki kurala göre) Kuni, eski kuzeyli ve Anglo-sakson dilinde Kyn, İngilizce Kin, Orta Yukarı Almanca Künne, hep aynı akrabalığı, bir nesilden gelmeyi deyimlendirir. Fakat Latincede Gens, Grekçede Genos sözcükleri özellikle ortak bir nesilden (kabilenin ortak babasından) gelmekle övünen ve bazı sosyal ve dinsel müesseselerle özel bir topluluk halinde birleşmiş bulunan bir grup (insan) için kullanılıyor; bununla birlikte bu topluluğun aslı ve niteliği, şimdiye değin bütün Tarihçilerimiz için karanlık kalıyordu.”[146] Kan müessesesinin, insanlık -hiç değilse Vahşet sonrası insanlığı- kadar eski olduğu, yalnız Aryenlerde değil, öteki Semit ve Yafetik uluslarda da aşağı yukarı aynı fonetikle yaşamış olmasından anlaşılabilir. Arapçanın “Cins” sözcüğü Sanskritçenin “Cana”sı ve Grekçenin “Jenos”u ile bir gibidir. Gene Arapçadaki “Can” ve “Cin” sözcükleri de, başka kökten gelmişe benzemezler. Sözlüğe göre: “Cann: bir kimsedir ki hakteâlâ anı oddan (ateşten) yaratmıştır ve zürriyetine cin derler ve yılan cinsinden bir ak yılandır.” Böylece Can kelimesi, Cennette Havva ile Ademi kandıran ve bütün Yakındoğu medeniyetlerinin şafağında ziraat tanrısı ve sembolü olarak en büyük rolleri oynayan yılana kadar gider. “Cinn: gizlenmek ve örtülü olmak ve evvel mânasına dahi gelür ve dahi Can oğullarından bir taifeye dahi denür ki, Âdem oğlunun gözünden örtülü olduğiyçün anlara cin derler.”[147] Her Kan örgütünün öteki Kanlara karşı kapalı, “örtülü” kalışı düşünülürse, Can-Cin-Cins kelimeleri arasında bir kök bağlılığı bulunduğu çürütülemez. Yafetik Türkçede hâlâ yaşayan Kan sözcüğü, Cermence “Kan”ın aynıdır. İlk oymak şeflerinin Han sıfatları, aslında H ile K harflerinin karışımı ile başlar. İlk Türk kabileleri içinde doğmuş Gens-Kan ayrılık ve örgütünden “Hkan” sözcüğünün geldiğini söylemek, pek aykırı sayılamaz. Onun için, biz, bu kitapta Gens karşılığını hemen hep Kan sözcüğü ile karşıladık. Ve bu kullanım, hiçbir anlam karışıklığı yapmadı. Yalnız, Greklerde de, Latinlerde de, Cermenlerde de, Türklerde de (Gens-Genos-Kan-Han) kelimeleri, toplumda Anahanlığın (ana hukukunun) alt edilip Babahanlığın üstün geldiği çağlardaki kullanımı ile Tarihe geçmiş bulunuyor. Onun için Kan sözcüğü, erkeğin tekelinde, baba cihetinden akrabalık işareti gibi görünür. Oysa, Kan’ın ilk şekli ve anlamı ana tarafından akrabalık aslını belirtir. “Vakaların büyük çoğunluğu için Gens kurumu, doğrudan doğruya Ortaklı (Punalua) aileden çıkmış görünür.”[148] “Daha yukarıda, ORTAKLI aileyi konu ederken, bir KAN’ın ilkel terkibinde neyin bulunduğunu görmüştük. KAN’ın içinde ORTAK evlenme yoluyla ve o biçim evlenme içinde ister istemez hüküm süren fikirlere göre, KAN’ı teşkil eden bütün şahıslar aynı muayyen kabile anasının, yani KAN kurucusunun nesli olurlar. “O biçim ailede babalık belirsiz kaldığından, yalnız kadından doğmuş çocuklar hesap edilir. Erkek kardeşler kızkardeşlerle evlendiklerinden, o yabancı kadınlardan doğmuş çocuklar, ana hukuku dolayısıyla, KAN’ın dışına düşerler. Demek KAN grubunun içinde her kuşaktan ancak kızların nesilleri kalır: oğulların nesilleri, analarının Kan’larına geçerler.”[149] “Bir kabile, birçok Kan’lara, çoğu ikiye bölünür; bu ilkel Kan’lar, nüfuslarının sayısı arttıkça, her biri birçok (yavru) kız Kan’lara bölünürler, onlarla kıyaslanınca Ana-Kan’ın rolü Fratri (phratrie: kabilenin ikinci derece bölümü) yerine geçer; Kabilenin kendisi birçok kabilelere bölünür, onların her biri içinde çoğunlukla tekrar eski Kan’ları buluyoruz: hiç değilse bazı hallerde, bir Konfederasyon akraba Kan’ları birbirlerine yeniden bağlar. Bu basit örgüt, onu yaratan sosyal şartlara tamamıyla uygun düşer; örgütlü toplum, içinde doğabilecek her türlü çatışmayı bir düzene koymaya kabiliyetlidir. Dış ihtilâfları, Savaş halleder: Savaş, kabilenin yok edilmesiyle bitebilir, ama kullaştırılmasıyla sona eremez. Kan örgütünün hem büyüklüğünü, hem de darlığını yapan şey, onun içinde ne hâkimiyet için, ne kulluk için en ufak bir yerin bulunmamasıdır. İçeride henüz hak ile vazife arasında fark yoktur: kamu işlerine katılmak, bir kan davası gütmeye girişmek, yahut bir kompozisyonu, anlaşmayı kabul etmek, bir hak mıdır, yoksa bir vazife midir? bunu bilmek diye bir konu Yerli Amerikalı için yoktur; böyle bir konu açmak, ona: yemek, uyumak, av avlamak bir hak mıdır, vazife midir, sorusunu açmak kadar saçma görünecektir. Gene burada, kabilenin ve Kan’ın ayrıcalıklı sınıflara bölünmesi de olur şey değildir. “(…) Ortaklaşa yapılan ve kullanılan her şey, ortak mülkiyettir: ev, bahçe, uzun pirog (kayık) gibi... Demek, uygar Topluma uygulamak için hukukçularla iktisatçıların icat ettikleri ve bugünkü kapitalist mülkiyetinin de hâlâ üzerine yaslandığı en son yalancı hukukî bahane: “Şahıs emeğinin meyvesi olan mülkiyet” formülü burada (İlkel Sosyalizmde), ve yalnız orada henüz bir değer taşır.”[150] E- AŞAĞI BARBAR HAYATI: ANAHAN “Kan, vahşet halinin orta konağında doğdu, yukarı konağında gelişti, elimizdeki bilgi kaynaklarının elverdiği ölçüde bildiğimize göre, gelişiminin doruğuna Barbarlığın aşağı konağında erişti. Onun için biz, bu gelişim konağından başlamalıyız.”[151] Bu, VAHŞET denilen çağı, insanlığın fosiller berisinde yaşamadığı doğrudur. Kan örgütü içinde yaşayan Aşağı Barbarlık Konağının ekonomi temeli şöyledir: “Nüfus son derece seyrektir; nispeten sık olduğu yer, ancak kabile merkezidir: bu yerin çevresinde gepgeniş daireler halinde av arazisi yayılır, sonra onu öteki kabilelerden ayıran koruyucu tarafsız orman gelir. İşbölümü mutlak surette kendiliğinden (spontanee)dir; yalnız iki cins arasında işbölümü vardır. Erkek savaş yapar, ava gider, balık tutar, beslenmek için gerekli ilk maddeyi ve bütün o işin icap ettirdiği ev eşyasını tedarik eder. Kadın, evin bakımını ele alır; besiyi ve giyimi hazırlar, yemek pişirir, iplik eğirir, dikiş diker. Her ikisi de kendi alanlarında: erkek ormanda, kadın evde efendidir. Her biri kendi yaptığı ve kullandığı aletlerin mülkiyetine sahiptir: erkek silahlarının, balık ve kara avcılığı aletlerinin, kadın ev eşyalarının sahibidir. Ev birçok kişi için, çok defa birçok aile için ortaklaşadır (Bancroft’a göre: kraliçe Charlotte adasındaki Haidahlar’da aynı çatının altında yedi yüz kişilik evler bulunur. Nootkalar’da bir kabilenin tüm insanları aynı çatı altında yaşıyordu.)”[152] Böyle bir “Kamu evinde” (Sosyalist evde) iktidar, ana kadındadır. (Anahanlık: Matriyarkalizm): “Sosyalist ev” demek, evin içinde kadının hâkimiyeti demektir. Hakiki babayı kesinlikle tanımak imkânsız bulunduğundan, özel bir ananın tanınması, kadınların, yani ananın yüksek itibar görmesi anlamına gelir. İlk Toplumda kadının erkeğe köle olduğunu düşünmek, 18’inci Yüzyıl filozoflarının bize aktardıkları en saçma fikirlerden biri oldu. Kadının durumu yalnız özgür değil, fakat pek itibarlı idi de.”[153] Uzun yıllar İrokua-Seneca’lar içinde misyonerlik yapan Arthur Wright anlatıyor: “Bunların henüz eski “Uzun evler”de (birçok aileli sosyalist evlerde) oturdukları zamandaki ailelerine gelince (...) orada daima bir clan (bir Kan) egemendi, kadınlar kocalarını başka Clan’lardan (Kan’lardan) alıyorlardı. (...) Genel olarak evi yöneten kadın partisi idi; erzaklar orta malıydı: fakat bu ortaklaşa erzaka kendi payına düşeni getiremeyecek kadar hayta yahut beceriksiz olan kocanın veya âşığın vay idi başına gelenlere; evin içinde adamın çocuklarının sayısı veya ev içinde sahip olduğu şeylerin miktarı ne olursa olsun, (adam) her an bohçasını koltuğu altına alıp kirişi kıracak duruma sokulabilirdi. Hem sakın ola kafa tutmaya kalkışmasındı; evin içini onun dayanamayacağı kertede sıcaklık basardı. Herifin kendi klanına (Kan’ına) dönmekten yahut çok kez olduğu gibi, başka bir toplulukta yeni bir evlenme aramaktan başka yapacak bir işi kalmazdı. Klanlar (Kan’lar) içinde kadınlar, büyük iktidardılar. Başka her yerde de öyleydiler ya... İcabında tuttukları gibi, bir şefi görevinden azlederek, basit bir savaşçı safına indiriveriyorlardı.”[154] F- ÖRNEK KAN ÖRGÜTÜ “Morgan, Kan’ın en klasik şeklini, İrokua’larda ve özellikle Seneca’larda buluyor. Seneka’ların hayvan adını taşıyan 8 Kan’ı vardır: “l- Kurt, 2- Ayı, 3- Kaplumbağa, 4- Kunduz, 5- Geyik; 6- Çulluk, 7- Balıkçıl, 8- Doğan... “Her Kan içinde şu Prensipler görenek ve gelenekleşmişti: “1- Kan kendi sachem’ini (barış zamanındaki başkanını) ve şefini (askerî kumandanını) seçer. (...) Kadın erkek herkes seçime katılır. Saşem’in Kan içinden seçilmesi mecburiydi. Yalnız seçilen kişi, öteki 7 Kan tarafından onaylanmalıydı. Onaydan sonra bütün İrokua’ların ortaklaşa Şûrası (Konseyi) tarafından resmen yerine oturtuluyordu. (...) Saşem’in Kan içindeki iktidarı sırf moral, babaca oluyordu. Onun hiçbir ZORLAMA (coercition) vasıtası yoktu. Ayrıca, Senekalar kabilesinin Şûra üyesi ve gene bütün Irokuaları içine alan Federasyon Şûrası’nın da üyesi idi. Askerî şef, Kan dışından da seçilebilir, bazen hiç seçilmeye de bilirdi. Askerî şefin ancak savaş seferlerinde verilecek emirleri olurdu. “2- Kan, kadın erkek toplantısıyla saşemini ve şefini isteyince azlederdi. Kabile Şûrası da saşemleri, hattâ Kan’ın dileğine karşı da olsa azledebilirdi. “3- Kan üyelerinin Kan içinden evlenmeye hiçbir hakları yoktur. Kan’ı birleşik tutan temelli kural budur.” “4- Ölenlerin mülkiyeti öteki kandaşlara kalıyordu. “5- Kandaşlar birbirlerine yardım etmeye, birbirlerini korumaya, yabancılarca yapılan bir sövmenin [sataşmanın] öcünü almaya borçluydular. (…) Kan üyelerinden birisini bir yabancı öldürdü mü, üyenin Kan’ı bütünüyle öç almaya kalkışırdı. İlkin bir aracılık denenirdi. Öldürenin Kan’ı Şûra toplantısını yaparak ölenin Kan’ına uzlaşma teklifleri, çok kere eseflerini bildirerek önemli hediyeler sunuyordu. Hediyeler kabul edilirse, mesele kapanmış olurdu. Kabul edilmezse, tecavüze uğrayan Kan bir veya birçok öç alıcı tayin ediyordu. Bunlar öldüreni takip edip öldürmekle görevliydiler. Öldürülünce, idam edilen kişinin Kan’ına hiçbir şikâyet hakkı kalmıyordu. “6- Kan’ın belirli adları veya bir seri adları vardı, ki onları kabile içinde yalnız o kullanma hakkına sahipti. Öyle ki, kişinin adı, hangi Kan’dan olduğunu hemen belli ediyordu. Bir kandaşın adı, hemen kandaşlık haklarını içeriyordu. “7- Kan, yabancıları kendi içine kabul edebildiği gibi, bütün kabilenin içine de kabul ettirebilir. Öldürülmeyen savaş esirleri, bir Kan tarafından kabul edilince, bütün Senekalar kabilesine üye oluyor ve üye olunca, Kan ve kabile haklarına bütünüyle sahip çıkıyordu. Kabul, kandaşların kişi olarak teklifi üzerine, yabancıyı kardeş veya kızkardeş diye kabul etmiş olan kimselerin, yabancıyı evlât olarak kabul etmiş kadının teklifi üzerine yapılıyordu. Çok defa, tek başına kalmış, olağanüstü durumlarda, sayıca azalmış olan Kan’lar başka bir Kan’ın razı olması üzerine oradan gelen üyelerin yığınla kabul edilmesi şeklinde kuvvetleniyorlardı. Kan’a resmen kabul, tasvip edilmeyi gerektiriyordu, İrokualarda, bir Kan’ın içine adam kabul edilmesi, Kabile Şûrası’nın Kamu oturumunda resmen yapılıyordu, o yüzden, kabul merasimi pratikte: bir dinsel tören yapmak oluyordu. “8- Kan’ların içinde özel din törenlerinin var olduğunu ispatlamak güçtür. Ama Yerlilerin dinsel törenleri az çok Kanlara bağlı oluyordu. İrokualar’ın yıllık altı bayramında, her Kan’ın saşemleri ve şefleri, görevleri icabı “İnanç savunucuları” sırasına giriyorlardı. Onların saserdotal [törensel] görevleri bulunuyordu. “9- Kan’ın ortaklaşa bir mezarlığı vardı. (…) Baba değil, ana, çocuklarla aynı sırada gömülüyordu, İrokualar’da ölenin cenazesine ve gömülmesine herkes hep birden gidiyordu; mezarla, cenaze söylevleriyle ve başka şeylerle meşgul oluyordu. “10- Kadın erkek hepsi aynı oy hakkına sahip bütün erişkin kandaşların demokratik toplantısı demek olan bir Kan Şûrası vardı. Bu Şûra saşemleri ve şefleri seçiyor ve azlediyordu. Öteki “İnanç Savunucuları” için de bu böyle idi. Şûra, bir kandaşın öldürülmesi üzerine düşecek kan diyetini (Wergeld: Fidye) yahut kan dâvâsı bedelini kararlaştırıyordu. Yabancıları Kan’ın içine kabul ediyordu. Kısacası, Şûra, Kan, örgütü içinde egemen iktidardı. “Amerikan Yerlilerinde görülen tipik bir Kan’ın vasıfları bunlardır. “Bütün Kan üyeleri, biri ötekisinin hürriyetini savunmakla görevlenmiş hür kişilerdir. Şahıs hakları bakımından eşittirler. Ne saşemler, ne şefler, hiçbir türden öncelik iddiasında bulunamazlar. Hepsi kan bağlarıyla birleşmiş kardeşçe bağlı bir topluluk oluşturuyorlardı. Hürriyet, Kardeşlik, Eşitlik, hiçbir zaman formülleştirilmemiş olmakla birlikte, Kan’ın temel prensipleriydi. Kendi açısından Kan, bütün bir sosyal sistem birliği, örgütlenmiş Yerli Amerikan Toplumunun temeli idi. Yerlilerdeki o bütün dünyaca tanınmış zapt edilmez bağımsızlık ruhunu ve davranış vakarını açıklayan şey budur.”[155] Kan’lardan en az 2 tanesi bir Fratriyi teşkil ediyordu. “Geleneğe göre Senekalar’ın ilkel Kan’ları Ayı ile Geyik’ti. Öteki Kanlar bunlardan çıkmışlardı.” (Kan sayısı 4 veya 8 olabilirdi.) “İrokualarda her Fratri’nin görevleri kısmen sosyal, kısmen dinseldir.” Fratrinin toplu top oyunları, şasem ve şeflerden derleşik Şûrası, Savaşta ayrı bayrağı, üniforması, barışta: kan davası, Batılıların médecine-lodges dedikleri (din tarikatını andırır) mystère’leri (esrarlı âyinleri) vardı. Bir araya gelmiş olan Fratriler de normal olarak 2.000 ilâ 26.000 kişi tutan kabileleri (la Tribu) oluştururlar. Her kabilenin yerleşip avlandığı bir ülkesi (Cermenler’de: orman, Süev’lerde: çöl, Cermenler’le Danimarkalılar arasında: jarnve, Almanlar’la İslâvlar arasında -Brandenburg kelimesinin aslı- branibor (koruyucu orman) adlarını alan) geniş, tarafsız bir bölge ile öteki kabilelerden ayrılır. Her kabilenin ayrı birer lehçesi, ortaklaşa din gibi mitoloji düşünceleri, törenli oyunları, dansları, kadın hatiple davet edilen Şûrası vb. vardır. 3-5 kabile birleşerek aynı ruh ve örgütle Konfederasyon kurabilirler. “Ve bu Kan anayasası, bütün çocukça saflığı ve sadeliğiyle hayranlık uyandıran bir anayasadır. Askersiz, jandarmasız, ne polis, ne asiller sınıfı (aristokrasi) ne krallar, ne valiler, ne polis müdürleri yahut yargıçlar olmaksızın, hapishanesiz, davasız her şey yolunda gider. Bütün çekişmeler, bütün kavgalar toplulukça kestirilip attırılır: ya Kan, ya Kabile, ya kendi aralarında Kan’lar her meseleye bakarlar. Ancak en son çare olarak, pek seyrek kullanılan Kan gütme (la vendetta) araya karışır. Medeniyetteki bütün yararları ve sakıncalarıyla idam cezamız, Vendettanın medenîleştirilmiş şeklinden başka bir şey değildir. Oysa, (kandaşlar toplumu için) zamanımızdakinden çok daha fazla ortaklaşa işler vardır: ev ekonomisi bir sıra ailelerde ortaklaşadır; toprak kabilenin mülkiyetindedir; yalnız küçük bahçecikler kesin olarak evlere tahsis edilmiştir. Öyle iken hiç de bizim o geniş ve karmaşık yönetim cihazımıza ihtiyaç yoktur. Her şeyi ilgililer kararlaştırıverirler. Ve çoğu hallerde eskiden kalma bir görenek (usage: örf ve âdet) her şeyi önceden düzenleyiverir. Bu düzenin içinde ne fukara olabilir, ne muhtaç kişi: ortaklaşa ev ve Kan ihtiyarlara, hastalara ve savaş yaralılarına karşı mecburiyetlerini tanır. Herkes eşit ve özgürdür, kadınlar dahil. Gene kölelere de, yabancı kabileleri kullaştırmaya da hacet ve yer yoktur. 1651 yılı İrokualar, Erié’leri ve “Tarafsız Millet”i yendikleri vakit, onlara, eşit haklarla kendi konfederasyonları içine girmeleri teklifinde bulundular. Ancak bu teklifi reddetmeleri üzerinedir ki, yenilenler ülkelerinden kovuldular... Böylesine bir Toplumun ne erkekler, ne kadınlar yetiştirdiğini, soysuzlaşmamış Yerlilere işi düşen bütün beyazlar; bu Barbarlarda gördükleri şahsî vakar, dürüstlük, karakter gücü ve yiğitlik niteliklerine karşı duydukları hayranlıkla bize ispat ederler.”[156] “(…) İnsanlar Asya’da, ilkin evcilleştirilmeye, sonra yetiştirilmeye elverişli hayvanlarla karşılaştılar. Yaban sığırının dişisini yakalamak için ava gidilmek gerekti. Hayvan evcilleştirilince, hem her yıl bir dana, hem de üstelik süt veriyordu. En ileri kabilelerden bir haylisi -Aryenler, Semitler, belki hattâ Turanlılar- ilkin evcilleştirmeyi, daha sonra sırf hayvan yetiştirip muhafaza etmeyi kendilerine bellibaşlı çalışma kolu yaptılar.”[157] “Eski dünyada hayvanları evcilleştirme ve sürü hayvanı yetiştirme o zamana dek bilinmeyen bir zenginlik kaynağını geliştirdi ve yepyeni sosyal şartları yarattı.”[158] “(…) Beygir, deve, eşek, sığır, koyun; keçi ve domuz sürüleriyle birlikte çoban uluslar: Aryenler, Hindistan’ın Pencap ve Ganj vadisinde ve o zamanlar Seyhun ve Ceyhun sularıyla çok daha zengin bulunan steplerdeki Semitler de Fırat ve Dicle boylarında yer kazanıyorlardı. Öyle bir mülk edinmişlerdi ki, bu malın: her gün daha kuvvetle yeniden üremesi için, en bolca et, yağ gıdasını sunması için sadece bir gözetime ve en kabasından bazı bakımlara ihtiyacı vardı. O günden beri gıdalar elde etmek için daha önceleri kullanılan bütün araçlar arka plana atıldı. Ondan önce bir zorunluluk olan av, bundan sonra bir lüks oldu. “Bu yeni zenginlik kime aitti? Aslında hiç şüphe yok Kan’a aitti. Ama sürülerin özel mülkiyeti çok daha erkenden gelişmiş olsa gerektir. Musa’nın birinci kitabı (Génèse: Tekvin) denilen eser yazarının anlattığı baba İbrahim: bir aile Topluluğunun başı olarak özel hukuk icabı kendi sürülerinin sahibi midir, yoksa bir Kan’ın fiilen soydan geçme başı sıfatıyla kendi sürülerinin sahibi midir, bunu kestirmek güçtür. Muhakkak olan bir şey varsa o da şudur ki, biz İbrahim’i, kelimenin modern anlamıyla bir mülkiyet sahibi saymamalıyız. Ondan başka şurası da muhakkaktır ki, dokümanlı Tarihin eşiğiyle beraber her yanda: Barbarlık sanat ürünleri, madeni ev eşyaları, lüks artikeller [mallar, avadanlık] ve en sonunda insan davarı demek olan kölelerle aynı derecede aile şeflerinin özel mülkiyeti haline gelmiş sürüler buluyoruz. “Zira kölelik de bu sıra icat edilmişti (...) Aşağı Barbarlık Konağı için köle değersizdi. Nitekim o çağı yaşayan Amerika Yerlileri, Yukarı Barbarlık Konağında yapıldığından bambaşka türlü davranıyorlardı. Yenilenler ya öldürülüyor, yahut yenenlerin kabilesi içine kardeş olarak kabul ediliyordu: kadınlar evlendiriliyorlar, yahut hayatta kalmış çocuklarıyla birlikte onlar da kabileye kabul ediliyorlardı. O çağda insan işgücü, kendi bakım masrafından hatırı sayılacak kadar fazla ürün getirmiyordu. Davar yetiştirmenin, madenleri işlemenin, dokumacılığın ve nihayet ziraatın Topluma girmesi üzerine iş başkalaştı. O zamana dek karı edinmek nasıl o kadar kolay bir şey iken, şimdi bir değişim değeri kazanmış ve satın alınıyorduysa, tıpkı öyle işgücü de, hele sürü artık ailenin özel mülkiyeti haline gelince, büsbütün değer kazandı. Aile üyelerinin sayısı davarınki kadar çabucak artmıyordu. Sürüye bakmak için daha fazla insan gerekiyordu. Onun için, savaş esiri hem kullanılabilirdi, hem ayrıca davar gibi döl de yetiştirebilirdi.”[159] “(…) Çoban kabileler geri kalan Barbar yığınlarından kopup ayrıldılar: Birinci Büyük İşbölümü oldu. Çoban kabileler yalnız daha fazla üretim yapmakla kalmadılar, öteki Barbarlardan daha başka rızıklar da ürettiler. Öteki kabilelerden üstün avantajlar: pek çok miktarda süt, et, süt ürünleri, ayrıca deri, yün, keçi kılı gibi ilk madde yığını ile birlikte çoğalan birtakım iplikler, dokumalar da elde ettiler. Böylelikle ilk defa düzenli bir değişim mümkün oldu. Bundan öteki Konaklarda yalnız rastgele değişimler olabiliyordu. Silah ve alet yapımında özel bir beceriklilik, pekâlâ gelgeç bir işbölümüne yol açabilirdi. Nitekim birçok yerlerde taş çağının son zamanlarına girecek çakmaktaşından aletler yapımını gösteren inkâr götürmez atölye kalıntıları bulundu. Ama orada becerilerini mükemmelleştiren sanatkârlar besbelli (bugün Yerli köylerindeki zanaatkarların hâlâ yaptıkları gibi), topluluğun hesabına çalışıyorlardı. Bu konakta, kabile içinde yapılmakta olagelen değişimden başka bir değişimin doğabilmesi hiç olamazdı; kabile içinde olan değişim ender görülen bir olaydı. Burada ise, tersine, çoban kabileler ötekilerinden bir yol ayrıldılar mıydı, başka başka kabile üyeleri arasında değişim olması için gerekli şartları ve değişimin muntazam bir müessese halinde gelişip sağlamlaşması için gereken şartları olmuş bitmiş buluruz. Başlangıçta değişim kabileden kabileye, karşılıklı olarak Kan şeflerinin aracılığı ile yapıldı; ama sürüler özel mülkiyet haline geçer geçmez bireysel değişim, gittikçe daha ağır basarak en sonunda biricik şekil olup çıktı.”[160] Engels’in, metot gücüyle sezdiği ve elindeki belgelere rağmen gerçeğe daha uygun olarak yorumladığı iki olay var: l- “Topluluğun hesabına çalışan sanatkârlar”: medeniyetin zuhurundan sonralara kadar görülmüştür.[161] Limet, birçok maden filizinin bulundukları memlekette Sümer Tapınak topluluğu adına eritilip az çok arıtıldığını tespit eder. 2- Daha ziyade Semit örneklerine bakarak “kişicil değişim”i Orta Barbarlık Konağına dek çıkarmak da acele olur. Arkeolojinin son kazıları, Medeniyet Irak’ta kurulduktan çok sonraları, (Limet’ye göre Ur krallığının III. Sülâlesine değin) “Damgar” Bezirgânlar henüz kişi olarak değil, Tapınak ve Topluluk adına dış ticareti yürütüyorlardı. Medeniyetten önce gibi görünen Semitlerin mülkiyet ve kişicil değişim ilişkileri yanıltıcı olabilir: Örneğin Semit göçebelerde kişicil değişim olsa bile, onlar “saf” değil, Irak Medeniyeti’yle Mısır Medeniyeti arasında yıllarca mekik dokumanın kaçınılmaz kıldığı bulaşık ilişkilerdir. İnsanlık ölçüsünde medeniyetten önce kişicil değişimin bulunmadığı arkeoloji belgeleri ile ispat edilmiştir. Ama medeniyetle uzun süre temaslar yapmış Orta Barbar Toplumlardaki soysuzlaşma, elbet kişi mülkiyeti gibi değişimini de yapma olarak erkenden getirebilmiştir. Semit örnekleri yalnız bunu gösterir. Nitekim Engels’in kendisi de, başka bir yerde şunu belirtir: “Sürüler, ne vakit ve nasıl, Kabilenin veya Kan’ın ortaklaşa mülkiyetinde iken tek başına aile şeflerinin mülkiyeti haline geçtiler, bu konuda şimdiye dek hiçbir şey bilmiyoruz. Ama bu olay esas itibariyle bu konakta husule gelmiş olmalıdır. O sırada, sürüler ve başka zenginliklerle birlikte aile içinde bir devrim oldu. Kazanç her zaman erkeğin işiydi. Bu işe gerekli vasıtalar erkek tarafından üretilmiş, erkeğin mülkiyeti olmuştu. Davar da, davarla değiş edilerek alınan matahlar ve köleler de erkeğin malı oluyordu. Şimdi üretimin meydana getirdiği bütün nimetler, erkeğe düşüyordu. Bunlardan kadın da erkekle birlikte yararlanıyordu. Ama bunlar üzerinde kadının bir mülkiyet payı yoktu. “Vahşi” savaşçı ile avcı, evde, kadından sonra gelen ikinci mevkii tutmakla yetinmişlerdi. “Daha mülayim” sayılan çoban, edindiği zenginlikle kuvvetlenerek, birinci mevkie doğru sivrilip kadını ikinci mevkie iteledi. Kadın, bundan şikâyet edemezdi. Aile içinde erkekle kadın arasındaki mülkiyet paylaşımını, işbölümleri düzenlenmişti. İşbölümü olduğu gibi kalmıştı, ama şimdi o ilişkilerin altını üstüne getiriyordu. Çünkü aile içindeki işbölümü başkalaşmıştı. Kadına ev içindeki ilk otoritesini sağlamış olan aynı sebep: ev işlerine katlanması sebebi, şimdi erkeğin üstünlüğünü sağlıyordu. O andan itibaren, kadının ev işi, erkeğin üretici gücü önünde yitiverdi. Erkeğin işi hep idi, kadın işi erkeğinkinin belli belirsiz bir halkası idi. “(…) Ev içinde erkeğin fiilî otoritesi ile birlikte Erkeğin mutlak iktidarına karşı duran sonuncu engel de yıkıldı. Ana hukukunun düşmesi, baba hukukunun toplum içine sokulması, sendiyazmik aileden tek karılılığa (monogamiye) doğru geçiş ile birlikte, erkeğin mutlak iktidarı sağlamlaştırılıp ezelîleştirildi. Bu durum, eski kandaşlık düzeni içinde de bir yırtılıp kopma yaptı: özel aile, bir güç haline gelerek, Kan’ın karşısına tehdit ederce dikildi.”[162] Bu, Toplumun ANAHANLIK güdümünden BABAHANLIK güdümüne geçişi idi. Yukarı Barbarlık Konağında iki temelli ekonomik olay, her şeyi yeniden tersyüz etti: l- Ziraatın keşfi ve onun neticesi olarak, 2- Kentleşme yoluyla toprak üzerinde oturukluk. Bütün öteki üstyapı ilişkileri ister istemez Ziraat temeline göre, Kent yuvası ölçüsünde gelişecekti. Orta Barbarlık Konağının bugün burada, yarın ötede “Hâneberduş: Evi sırtında” göçebe gezginciliği durmuştu. Toprak, üzerinden yararlanılıp geçilecek yer değil, ölesiye savunulacak Cité (Vatan) olmuştu. Amerika yerlilerinde, kabile topraklarından Kan ve ailelere ayrılmış küçük bahçecikler Ziraat değildir. Arkeolojinin en son buluşları ile de belirtildiği gibi, daha ziyade ev kadınlarının çapa ile öteberi ekmesi ve toprağın verimi geçince bırakılıp başka yerlere gidilmesi: Aşağı Barbarlık Konağının daha çok Amerika yerlilerinde görülen, ama dünyanın başka her yerinde de görülen küçük bahçıvanlık başlangıcıdır. Onun için Engels bile, bu çeşit gelgeç bahçıvanlığı Amerika yerlilerine has bir şey gibi pek saymaz: “Aşağı Konaktaki Asya Barbarlarına, besbelli yabancı kalan bahçeler ekimi, daha sonraları, Orta Konakta ziraatın önde koşucusu, müjdecisi olarak fışkırdı. Turanlı yüksek yaylaların iklimi, uzun ve çetin bir kış için yem erzakı tedarik edilmedikçe çoban hayatına elverişli değildir. Onun için çayır ve hububat ekimi gerekli bir şart oldu. Karadeniz kuzeyindeki stepler için de bu böyledir. Buğday ilkin davar için üretildi ise bile, insan için de bir gıda olmakta gecikmedi. Ekilen toprak gene hâlâ bir kabile mülkiyeti idi: kullanım için ilkin Kan’a, daha sonra kişilere emanet edilmişti. Birtakım tasarruf(*) hakları olabilirdi, ama tasarruftan öteye geçilemezdi. “Bu konağın sanayi fetihleri arasına giren iki şey özellikle önemlidir. Birincisi dokuma tezgâhıdır, ikincisi maden filizlerinin eritilmesi ile madenlerin işlenmesidir. Bakır ile kalay ve ikisinin karışımı olan tunç en çok önemli olanlardı. Tunç: kullanmaya elverişli aletler ve silahlar edinilmesine elverişli olmakla birlikte, taş aygıtların yerini tutamıyordu. Bu ancak demirle mümkün oldu. Demirin ise elde edilmesi henüz bilinmiyordu. Altın ve gümüş, takıştırma ziyneti ve süslenmelerde kullanılmaya başlanmıştı. Ve bakıra, tunca nispetle yüksek bir değer kazanmaya başlamıştı bile. “Üretimin, bütün dallarında -davar yetiştirmede, ziraatta, ev tezgâhında- çoğalması, insan işgücüne kendi geçimi için gerekenden aşırı ürünler yaratma kabiliyetini veriyordu. Bu hâl, aynı zamanda her Kan veya ev topluluğu yahut tekil aile üyeleri başına düşen gündelik iş miktarını da arttırıyordu. O zaman, Toplumca yeni işgüçleri edinilmek istenir oldu. Yeni işgüçlerini savaş sundu: savaş esirleri kölelere çevrildi. Birinci büyük sosyal işbölümü, işin üretirciliğini [üretkenliğini] (prodüktivitesini) arttırdığı için ve dolayısıyla da zenginliği arttırdığı için, iş alanını yaydığı için, bütün bu tarihsel şartların tümü içinde zorunlu sonuç olarak, köleliği getirdi. Birinci büyük sosyal işbölümünden Toplumun iki sınıfa: efendilerle kölelere, sömürenlerle sömürülenlere ilk defa büyük ölçüde parçalanması doğdu.”[163] “Ondan sonra gelen ilk adım, bizi Yukarı Barbarlık Konağına götürdü. Bütün kültürlü uluslar hep kahramanlık çağlarıyla bu devre geçerler. Kahramanlık çağı: kılıç ve demir çağıdır, ama demir saban ve demir balta çağıdır da. Demir insanın hizmetine girmişti: demir, Tarihte devrimci rol oynayan ilk maddelerin birincisi ve en önemlisi, patatese kadar en sonuncusu demirdir. Daha yaygın orman bölgelerinin tarla olarak açılmasını, büyük satıhlar [topraklar] üstünde ziraatın doğuşunu demir getirdi. Çalışana, hiçbir taşın, başka hiçbir bilinir maddenin dayanamayacağı sertlikte ve keskinlikteki aleti demir sundu. Bütün bunlar azar azar [yavaş yavaş] oldu: ilk demir, çok defa henüz tunçtan daha kolay bükülebilirdi. O yüzden taş silah ancak yavaş yavaş ortadan yitti. Yalnız Hildebrand’ın türküsünde değil, fakat 1066 yılı Hasting’le de, taş baltalar savaşmalarda boy gösterdiler. Ama o zamandan beriye ilerleme, hiç duraklamaksızın, daha az sık kopuntularla ve daha çabuk çabuk ilerledi. Kendileri de taş ve tuğladan yapılmış evler, taş ve tuğladan yapılmış surlar, kuleler ve mazgallar içine kapanan şehir, kabilenin yahut kabileler konfederasyonunun merkez makamı haline geldi. Bu, mimarlıkta adamakıllı bir ilerleyiş idi, fakat aynı zamanda tehlikenin ve korunma ihtiyacının da aşırıca arttığına bir alâmetti. Zenginlik çarçabuk arttı. Ama bu kişi zenginliği biçimindeydi. Dokumacılık, madenleri işleme ve birbirlerinden gittikçe daha fazla ayrılan öteki zanaatlar, üretime gittikçe büyüyen bir çeşitlilik ve mükemmellik verdi. Tarım: hububattan, sebzelerden ve meyvelerden başka, bundan böyle zeytinyağı ve nasıl hazırlanacağı öğrenilen şarap da sundu. Böylesine çeşitli bir işi artık aynı insan yürütemezdi: İkinci büyük işbölümü ortaya çıktı. Tezgâh Ziraattan ayrıldı. Üretimin boyuna artması ve onunla birlikte emeğin üretkenliğinin artması insan işgücünün değerini büyüttü. Bundan önceki konakta henüz doğuş halinde bulunan kölelik, şimdi sosyal sistemin esaslı bir elemanı haline geldi. Köleler basit birer yardımcı olmaktan çıktılar, düzinelercesi birden tarlalarla atölye işine sürüldü. Üretimin: Ziraat ve Tezgâh diye iki başlıca dalına parçalanması: doğrudan doğruya değişim için üretim yapmayı, bezirgân üretimini (la production marchande) ve onunla birlikte yalnız kabile içinde ve sınırları üzerinde değil, fakat artık deniz yoluyla da Ticareti doğurdu. Fakat bunların hepsi de henüz pek az gelişkindir. Kıymetli madenler egemen ve evrensel matah-para, mal-para olmaya başlar. Bununla birlikte, henüz para diye basılmazlar, henüz kılık değiştirmeyle gizlenerek değil, ağırlıklarına göre değiş [tokuş] edilirler. “Hür ve köle insanlar arasındaki farkın yanı başına, yeni işbölümü yüzünden ve Toplumun yeni yeni sınıflara ayrılması yüzünden, zenginlerle fakirler arasındaki fark da gelip yerleşti. Kişi olarak aile şefleri arasındaki mülkiyet farkları kadîm ev topluluğunu (bir barınakta birçok ailelerin oturmasını) eritti. Ekilebilir toprak ilkin bir süre için, daha sonra bir daha geri alınmamacasına özel ailelere tefviz olundu [dağıtıldı]. Büsbütün özel mülkiyete geçiş, sendiyazmik [ikibaşlı] ailenin yavaş yavaş monogamiye geçişiyle paralel olarak gelişti. Kişi ailesi Toplumun ekonomik birimi olmaya başladı. “Nüfus sıklaşması, dışarıda olduğu gibi, içeride de daha sıkı bir bağlılık zorunluluğunu getirdi. Kandaş kabilelerin Konfederasyon kurmaları her yerde bir zorunluluk oldu. Çarçabuk kabilelerin birbirlerine kaynaşması, kabile topraklarının millet toprakları halinde birbirine kaynaşması gerekti. Ulusun askerî şefi: rex, basileus, thiudans (Arapça: reis, Türkçe: başbuğ) pek lüzumlu ve daimi bir memur haline geldi. Henüz var olmadığı yerde de halk meclisi fışkırdı. Askerî şef, şûra, halk meclisi: askerî demokrasi haline gelişmiş bulunan kandaş Toplumun temsilcileri oldular. Bu askeri demokrasiydi: çünkü bundan böyle savaş ve savaşın örgütlendirilmesi halk hayatının muntazam görevleri olmuştur. Komşuların zenginlikleri, zenginlik elde etmeyi artık hayatın biricik gayelerinden biri sayan ulusların hırsını kamçılar. Herifçioğulları Barbardırlar; onlar için çalışarak kazanmaktansa, talan etmek daha kolay ve daha şerefli görünür. Vaktiyle sırf herhangi zorbaca gaspçılığın öcünü almak için, yahut yetersizleşen bir araziyi genişletmek için yapılan savaş, şimdi yalnız talan maksadını güder ve daimi bir endüstri (sanayi) haline gelir. Yeni müstahkem şehirlerin başları ucuna dikilen tehditkâr surlar, hiç için değildirler: bu surların hendekleri içinde kandaş anayasanın mezarı ağzını açmış beklemektedir. Ve o surların kuleleri mızrak gibi uzanarak medeniyetin içine girerler, içeride de bu böyledir. Çapul savaşları, üst ve alt askeri şeflerin kudretini yükseltir. Askerî şeflerin haleflerini aynı aile içinden seçme âdeti, yavaş yavaş, hele babahukuku ihdas edileli [kurulalı] beri veraset şekline girer, bu veraset önce tolere edilir (öyle olsun bakalım denir), sonra talep edilir. En sonunda gasp edilir: krallığın ve irsî asaletin (babadan oğula aristokratlığın) temeli atılmıştır. Böylece, kandaş anayasanın organları, halk, Kan, fratri ve kabile içine işlemiş bulunan kökleri ufaktan ufağa sökülür ve tümüyle kandaş anayasa tam kendi zıddına çevrilir: vaktiyle gayesi kabilenin kendi işlerini serbestçe düzenleme örgütü iken, şimdi çapul ve komşuları baskı altında tutma örgütü olur. O gayeye uygun olarak da, örgütün bütün organizmaları halk iradesinin aletleri olmaktan çıkıp, kendi halkına karşı bağımsız ve hâkim baskı organizmaları haline girer. Ama eğer zenginliğe susayış, Kan üyelerini zenginlerle züğürtlere bölmemiş olsaydı, bizzat Kan’ın kendi göğsünde mülkiyet farkı, çıkar birliğini üyelerinin zıtlığına çevirmemiş bulunsaydı, ve köleliğin yayılması artık hayatını kendi emeği ile kazanma olayını yalnız bir köleye lâyık ve çapulculuktan daha şeref kırıcı bir iş saymaya kapı açmasaydı: Kan anayasasında hiçbir zaman böyle bir değişiklik olmazdı.”[164] “Böylece, medeniyetin eşiğine varmış bulunuyoruz. Medeniyet, yeni bir işbölümü ile açılır. En aşağı konakta insanlar ancak doğrudan doğruya kendi ihtiyaçları için üretim yapıyorlardı. Arada olagelen birkaç tek tük değişim ancak tesadüfen elde kalmış fazlalık üzerinden yapılıyordu. Barbarlığın Orta Konağında, çoban ulusların davarı için bir mülkiyet buluyoruz. Sürüler oldukça önem kazanır kazanmaz, bu mülkiyet, muntazam olarak şahıs ihtiyaçlarını aşan bir fazlalık sundu. Aynı zamanda çoban uluslarla geri kalmış sürüsüz kabileler arasında bir işbölümü buluyoruz. Birbiriyle yan yana var olan iki farklı üretim, bundan ileri gelir. Muntazam bir değişim’de bundan ileri gelir. Barbarlığın Yukarı Konağı, ziraatla tezgâh [elişi] arasında daha da büyük bir işbölümünü önümüze çıkarır. Doğrudan doğruya değişim için üretimi yapılan bir kısım emek ürününün boyuna artması bundan ileri gelir. Tek tek üretmenler arasındaki değişimin Toplum için hayatî bir zorunluluk düzeyine yükselmesi de bundan ileri gelir. Medeniyet, şehirle köy arasındaki zıtlığı çoğaltarak, bütün kendisinden önce var olmuş bulunan işbölümlerini sağlama bağlayıp kuvvetlendirdi. (Antika Çağda şehir köye, Ortaçağda köy şehre hâkim olabiliyordu.) Eski işbölümlerine, medeniyete özgü olan ve başlıca önemi kazanan bir üçüncü işbölümünü kattı: Artık üretimle değil, sırf ürünlerin değişimiyle uğraşan bir sınıfı: Bezirgânları (marchands) dünyaya getirdi. (…) “Gerçi şimdi ulaşmış bulunduğumuz ilk gelişim derecesinde, genç ticaret, henüz alnına yazılmış bulunan büyük şeylerin önsezisini taşımaz. Ama gitgide biçimlenip kendisini pek lüzumlu kılar, ki bu da ona yeter. Ticaretle birlikte madenî para, bastırılmış nakit (sikke) doğar. Parayla birlikte de üretici olmayan kişinin: üretmenle, [ve onun] yaptığı üretim üzerine yeni bir hâkimiyet vasıtası doğmuş olur. Bütün öteki malları içine alan malların malı (matahların matahı): istenilince, bütün arzu edilir ve arzu edilmiş olan şeylere dönüveren tılsım bulunmuştu: (Para). Onu elinde tutan, üretim dünyasının efendisi idi. Parayı herkesten önce elinde tutan kimdir? Bezirgân. Bezirgânın elindedir ki para mezhebi, paraya tapınç sigortalandı. Bezirgân, bütün malların ve mallarla birlikte bütün mal üretmenlerinin, para önünde toza toprağa bulanarak tapınçla secdeye kapanmak zorunda olduklarını belli etmek için, elinden geleni yaptı. Pratik olarak ispat etti ki, bütün öteki zenginlik şekilleri, zenginliğin olduğu gibi cisimleşmesi demek olan para önünde basit birer görünüşten başka hiçbir şey değildirler. Para, o gençlik çağında olduğu kadar, başka hiçbir zaman bir daha en ilkel hoyratlık ve yamanlık niteliğiyle kendini göstermemiştir. Parayla, mallar satın alma usulünden sonra, ödünç alma ve ödünçle birlikte faiz ve tefecilik çıkageldi. Ondan sonraki hiçbir kanun koyucusu, Atina ve Roma kanun koyucuları kadar acımaksızın ve affetmeksizin borçluyu tefeci alacaklının ayaklarına kapandırtmadı. Hem bunların ikisi de kendiliğinden, örf ve âdet, görenek hukuku olarak, ekonomi gücünden başka hiçbir zorlamaya başvurmaksızın doğdular. “Malca, kölece zenginliğin yanı başında, paraca servetin yanı başında, arazi mülkiyeti de kendini gösterdi. Aslında Kan’ın veya kabilenin kişilere emanet ettiği toprak parselleri üzerinde tasarruf hakkı öylesine sağlama bağlanmıştı ki, bu parseller sanki soycul olarak kişilere ait olmuştu. Onun için, kişilerin son zamanlardaki çabaları her şeyden önce şu yönde gerilmişti: Kan topluluğunun o yer parselleri üzerindeki haklarından, kendileri için bir engel teşkil eden haklardan, yakayı sıyırmak!.. Engelden yakalarını kurtardılar ama hemen ardından, yeni arazi mülkiyetinden de yakayı sıyırdılar. Toprağın bütünüyle ve tamamıyla mülkiyeti, yalnız toprağa mutlak [kısıntısız] ve tahditsizce [sınırsızca] tasarruf etme [kullanma hakkı] melikesi [yetkisi] anlamına gelmiyordu; onun bir anlamı da, toprağı elden çıkarma melikesi [yetkisi] idi. Toprak Kan’ın mülkiyetinde kaldığı sürece, onun elden çıkarılma melikesi [yetkisi] yoktu. Ama yeni arazi mülkiyetinin sahibi, Kan’ın, kabilenin mümtaz [üstün tutulmuş] mülkiyeti demek olan engeli yıkar yıkmaz, o zamana dek kendisini toprağa çözülmezce bağlamış bulunan bağı da kopardı. Bunun ne demek olduğu, kişiye, özel arazi mülkiyetinin çağdaşı olan paranın icadıyla açıklandı. O andan itibaren toprak, satılan ve rehine konulan bir mal (bir matah) olabildi. Arazi mülkiyeti ihdas edilir edilmez, ipotek de icat edilmişti bile. (Atina’ya bakıla). Alüftelik (Hetairisme) ve fuhuş nasıl tekkarılılığın ayak izleri üstünde yürüyorsa, tıpkı öyle, o andan beri ipotek de arazi mülkiyetinin ayak izleri üstünde yürüdü. Tamamıyla hür ve satılabilir toprak mülkiyetini görmek istemiştiniz, ha. Pekiyi, buyrun... “Bunu sen kendin istedin George Dandin!” (Molyer’in piyesinde, kendinden yüksek bir kadınla evlenen kahramanın, her sille yedikçe kendi kendisine söylediği söz; “Bunu sen istedin George Dandin, sen kendin istedin!” “İşte böyle, ticaret yayıldıkça, para ile tefecilik, arazi mülkiyeti ile ipotek yayıldıkça, zenginlik de sayısı az bir sınıfın elinde alabildiğine çabuk derlenip toplandı ve zenginliğin yanıbaşında fakirleşme ile züğürtler yığını alabildiğine çabuk arttı: görülen en çabuk ilerleyiş buydu. “Yeni zenginlik: asilzadeliği (babadan yerli kentli aristokratlığı), eski ırk asaleti ile daha önce kaynaşmadığı ölçüde ırk asaletini (Atina’da, Roma’da, Germenlerde) kesin olarak arka plana itti. Ve o hür insanların servetlerine göre sınıflara bölünüşü yanında, bilhassa eski Yunanistan’da köleler sayısının da muazzam bir artışı oldu. (Bütün Atina’nın en müreffeh zamanında kadın, çocuk dahil, tüm hür vatandaşlar 90.000 kişi idi. Onların yanında her iki cinsiyetten 365.000 köle ve 45.000 metek (sığıntı) sayılıyordu.)[165] Köle sayısı, en parlak çağın Korint şehrinde: 460.000, Egine’de 470.000 idi: her iki halde de hür yurttaşların 10 misli![166] Bu kölelerin zorla çalıştırılmaları: öyle bir temeldi ki, Toplumun bütün üstyapısı onun üzerinde yükseliyordu. “Şimdi, bu sosyal devrimin etkisi altında Kan’ın ne olduğuna göz atalım. Kan, kendi dışında fışkırmış yeni elemanların karşısında iktidarsız kalmıştı. Kan’ın ilk şartı, Kan veya kabile üyelerinin aynı arazi, aynı toprak üzerinde birleşip, orada yalnız kendilerinin oturmasıydı. Bu çoktan bitmişti. Her yerde Kan’lar ve kabileler birbirlerine karışmışlardı; her yerde köleler, metekler, yabancılar kenttaşlarla yan yana yaşıyorlardı. Ancak Barbarlığın Orta Konağında elde edilen durak (résidence) sabitliği, ticaretin, iş değişkenliğinin ve arazi mülkiyetindeki intikallerin şartlandırdığı oynaklık, hareketlilik ve kararsızlık yüzünden kopmuştu. Kan üyeleri, kendi ortaklaşa işlerine bakmak üzere artık toplaşamıyorlardı. Din bayramları gibi az önemli şeylerde şöyle böyle bir toplantı hakları ha var, ha yoktu. Kan’ın korunmasına çağrılı ve elverişli olduğu ihtiyaçlarla menfaatlerin yanı başında, iş ilişkilerindeki devrim ve dolayısıyla sosyal örgütteki değişiklikler yeni yeni ihtiyaçlar ve menfaatler doğurmuştu. Bu yeni ihtiyaç ve menfaatler, kadîm Kan düzenine yabancı olmakla kalsa ne iyi, bütünüyle karşı da çıkıyordu, işbölümünden kaynak almış sanat gruplarının menfaatleri, köye karşı olan şehrin özel ihtiyaçları, ısrarla birtakım yeni örgütler istiyordu. Fakat bu gruplardan her birisi en başka başka Kan’lara, fratrilere, kabilelere mensup kişilerden derlenmiştiler, içlerinde yabancılar bile vardı. Demek beklenen örgüt, kandaş anayasanın dışında, onun yanı başında ve sonra ona karşı şekillenmeliydi. Ötede, her kandaş heyetin içinde o çıkar çekişmeleri kendini hissettiriyordu. Zenginlerle züğürtlerin, tefecilerle borçluların aynı Kan ve aynı kabile içinde yaptıkları toplantıda, bu çekişme son haddini buluyordu. Buna kandaş topluluğun yabancısı bulunan yeni nüfus yığını da katılıyordu: bu yabancı nüfus, Roma’da olduğu gibi, memleket içinde ayrı bir kuvvet haline de gelebiliyordu; ayrıca da kandaş kabilelerle sınıfların arasına ufak ufak kabul edilemeyecek kadar kalabalıktılar. Bu yığına karşı kandaş topluluklar: kapalı, imtiyazlı loncalar çehresini takınıyorlardı; vaktiyle kendiliğinden oluvermiş bulunan İlkel Demokrasi berbat bir aristokrasi haline gelmişti. Tek sözle, Kan rejimi, hiçbir zıtlık tanımayan bir Toplumdan çıkmıştı ve ancak o çeşit bir Topluma uygundu. Kan’ın kamuoyu dışında hiçbir zorlama aracı yoktu. Beride ise bir Toplum ortaya çıkmıştı ki, varlığının topyekûn ekonomik şartları yüzünden: hür insanlarla köle insanlar, zengin sömürücülerle züğürt sömürülenler diye bölünmek zorunda kalmıştı. Öyle bir Toplum ki, yalnız bu zıtlıkları uzlaştıramamakla kalsa ne iyi, tersine, o zıtlıkları büsbütün son haddine vardırmaya mecburdu. Böyle bir toplum, ancak o sınıfların daimî açık güreşi içinde var olabilirdi; yahut bir üçüncü iktidarın hâkimiyeti altında var olabilirdi. O üçüncü iktidar, görünüşte çatışık sınıfların üzerinde yer alarak, kamu çatışmaları üzerine ağır basıyor ve sınıflar güreşinin olsa olsa ekonomik zemin üzerinde, denildiği gibi “legal” (kanuni) bir biçimde sürüp gitmeye bırakıyordu. Kan’ın ömrü dolmuştu. İşbölümünün ve işbölümü sonucu toplumda sınıflara bölünüşün etkisi altında Kan çatlıyordu. Kan’ın yerine geçen DEVLET oldu.”[167] “Demek medeniyet, Toplumun öyle bir gelişim derecesidir ki, orada işbölümü ile onun sonucu olan kişiler arasındaki değişimde ve bu iki olayı kucaklayan bezirgân üretimi en uygun gelişimine kavuşmuştur; ve kendisinden önceki Toplumu, bütünüyle altüst etmiştir.”[168] “Bezirgânlar (her şeye hakim gibi görünürlerse de [sayıca]) çoklukturlar: Böyle bir toplumda kimse ne yaptığını bilemez: hiçbirisi ötekinin ne yaptığını bilmez... Üretmenler, kendi ortamlarının üretiminin tümü üzerindeki hâkimiyetlerini yitirirler, bezirgânlar o hâkimiyeti ele geçiremezler. Ürünler ve üretim tesadüfe bırakılır. “Fakat tesadüf, öbür kutbuna zorunluluk adı verilen bir dünyanın öbür kutbudur. (…) Bezirgân ve üretiminin ekonomi kanunları, bezirgân üretim biçiminin çeşitli gelişim derecelerine göre değişirler, ama tümüyle-bütün medeniyet devresini bu kanunlar güderler.”[169] “Medeniyete başlangıç olan bezirgân üretimi konağı, ekonomik bakımdan şunların ortaya çıkmasıyla ayırtlanır: 1) Madenî para ve onunla birlikte para sermaye, faiz ve tefecilik; 2) Bezirgânlar: üretmenlerin arasında aracı sınıf haline gelirler; 3) Özel arazi mülkiyeti ve ipotek; 4) Kölelerin çalışması üretimin hâkim biçimi olur. Medeniyete uygun düşen ve en sonunda kesin olarak üstün gelen aile şekli tekkarılılık (monogami)dir; erkeğin kadın üzerine üstünlüğüdür. Toplumda ekonomi birimi kişicil aile olur. Medenî toplum, tümüyle Devlet içinde özetlenir. (...) Şehirlerle köyler arasındaki zıtlığın sağlama bağlanması, her türlü işbölümünün temeli olur. Vasiyetin ortaya çıkması ile, mülkiyet sahibi ölümünden sonra bile malına tasarruf eder.”[170] J- GENEL KANUNLAR ve SON BULUŞLAR 1891 yılı elde bulunan bilim verilerine göre Kan anayasasının nasıl, ekonomi temelindeki değişikliklere paralel olarak, güneş gören kar gibi yavaş yavaş, kimse farkına varmadan eridiği; ancak bu kadar dâhiyane bir durulukla belirtilebilirdi. Tarihöncesinin ve dolayısıyla Tarihöncesinden Gelenek-Görenek icabı yazılı Tarihe aktarılarak maledilmiş elemanları ile Antika Tarihin bütün en kör düğümleri aydınlanmıştır. Aşağı Barbarlıkta (çömlekçiliği bilen Avcı Toplumda) ister istemez Anahanlık (matriyarkalizm) rejimli ana hukukuna temel olan Kan örgütü, Orta Barbarlık Konağında (göçebe çoban Toplumda) gene ister istemez Babahanlık (baba hukuku) rejimine temel edilmiştir. Babahanlık: bütün kendisinden önceki Toplum düzenini kökünden silip unutturmak için ana-tanrının yerine göklere çıkarttığı baba-tanrıları geçirtmiş, (Irak’ta Anu, Mısır’da On, Grekler’de Zeus, Romalılar’da Jüpiter gibi), Ana-tanrıyı Gılgamış Destanı’ndaki Ninâsu gibi yerin altına gömemediği zaman, baba-tanrının ardında bırakmış, Grek mitolojisinde Meduz, masallardaki Devanası gibi insanı taşa çeviren, insan eti yiyen korkunç bir canavar olarak yeni kuşakların çocuklarına kötülemiştir. Bu gidişle ziraatın keşfi, tarlalaşan toprak üzerinde oturukluk ve Kent kurma yollarından Yukarı Barbarlık Konağına geçilmiş, Sanayi-Ziraat işbölümü Bezirgân sınıfını pek gerekli bir aracı durumuna getirince, medeniyetin bütün fazilet ve rezaletleri (Para-Faiz-Tefecilik-Toprak Mülkiyeti-İpotek-Borçlunun Köleleşmesi-Köle-Efendi sosyal sınıfları ile son haddine varan Köle-Yabancı-Sığıntı-Azatlı-Plébe=Müslim, Patriçi-Kureyş vb. sosyal zıtlıklar; bütün bu mahşer üzerinde dengeyi bezirgân yönüne elverişlice kuracak Devlet vb.) doğmuştur. Morgan’ın Tarihöncesi keşiflerini aynen ele alarak bu anıtsal gidiş levhasını çizen Tarihsel Maddeciliğin ana görüşünü değiştirecek hiçbir yeni buluş, 1891 yılından beri çıkmadı. Yalnız ayrıntılar üzerinde pek çok değişiklikler öne sürülebilir. Bundan doğal bir şey de olamaz. Çünkü Engels eseri için der ki: “Grek ve Roma dünyasıyla ilgili bölümlerde, Morgan’ın sunduğu olaylarla yetinmedim: elime geçirebildiklerimi de araya kattım. Keltlerle Germenlerle ilgili bölümler ise esasında benim eserimdir.”[171] O zamanki bilim verileri: Greklerden, Romalılardan, Keltlerden, Cermenlerden ötesini yeterince aydınlatamadığı için, Tarihin o devirlerindeki ilişkiler çerçevesi aşılamazdı. Gerçek Diyalektik Sosyoloji demek olan Tarihsel Maddeciliğin ispatı için o kadarı yetmiş artmıştı. Ama mesele Tarih bakımından konulunca, iş ayrıntılarda da olsa, azıcık değişecekti. Hele 20’nci Yüzyılda yeni bir bilim dalı olarak gelişen Arkeoloji ve benzeri alanlardaki araştırmalar, ister istemez her gün yığılan yeni verilerle, yukarıki genel gidişin kimi yanlarını, bizzat Tarihsel Maddeci görüşü daha çok kuvvetlendirecek yönde değişikliklere ve gelişmelere götürecekti. Engels’in planına giren Grek-Roma-Kelt-Cermen olayları, medeniyetin en sondan bir önceki basamaklarına girerler. Bütün bu ulusların Yukarı Barbarlık Konağına erişebilmeleri için DEMİR’in keşfi şarttı. Çünkü Hayvansal Medeniyetler adıyla daha oynak ve hareketli durumlarını belirtmek icap eden bu sonraki medeniyetler, demir balta olmaksızın bulundukları yerlerdeki ormanları tarlalaştıramazlar, demir saban olmadıkça, sübtropikal ırmak boyu millerine hiç benzemeyen kendi katı topraklarını sürüp ekemezlerdi. Ziraatın getireceği yaman bolluk ve İkinci Büyük Sosyal İşbölümü olmadıkça, Akdeniz ve Avrupa ülkelerinde Orta Barbarlığın göçebe çobanlığından Yukarı Barbarlığın KENT (Cité) oturukluğuna aşılamazdı. Bu zorunlulukla Engels, Yukarı Barbarlık Konağını, haklı olarak Demir Devri saydı. Engels’ten sonraki yarım yüzyıllık bilim araştırmaları, Hayvansal Medeniyetlerden önce, sübtropikal ırmak boylarında gelişmiş: Irmaksal veya Bitkisel Medeniyet sıfatını verebileceğimiz Antika Çağları iyice aydınlatmıştır. Engels’in açtığı ana gelişim kanunu: Ziraatın keşfiyle Yukarı Barbarlığa, Kentte bezirgân sınıfın ticareti ele almasıyla Medeniyete geçişler; elbet yürürlükte kalmış, hattâ daha yeni ve temelli belgelerle büsbütün çürütülemez gerçek olmuştur. Yalnız Irmaksal-Bitkisel Antika Medeniyetlerin ilk doğuşlarında ziraat ve ticaret teknik bakımdan başka türlü elemanlarla gelişmiştir. Bu arada, insanlık Demir olmaksızın medeniyete geçebilmiştir. Asıl medeniyete ilk geçiş de bunlardır. Morgan ve Engels’e kaynak olan hayvansal medeniyetler nicelik ve nitelikçe ancak İsa Doğumundan 500 yıl öncesiyle 500 yıl sonrasını kucaklayan ve yeryüzünün Akdeniz çevresi kadar küçücük bir parçasında gelişen medeniyet ve Barbarlık ilişkileridir. Irmaksal-Bitkisel Medeniyetler ise İsa’dan 3-5 bin yıl öncesini ve (Irak-Mısır-Hint-Çin) gibi yeryüzünün bilinen en geniş alanlarını kaplamışlardır. Nicelik ve nitelikçe hayvansal medeniyetlerin üç beş misli büyük olan ve onları doğurmuş Ana-medeniyet olan ırmaksal-bitkisel medeniyetler üzerine sıkılan ışıkların, ufak tefek yenilikler getirmemesine imkân yoktu. Engels’in kendisi de, kendi zamanı için: “Morgan’ın ana eseri çıktı çıkalı geçen 14 yıldan beri ilkel insan Toplumunun Tarihi üzerine elimize geçen malzemeler çok zenginleşti”[172] der. Kaldı ki, o zamanlar henüz arkeoloji denilen bilimin adı bile işitilmemiş idi. Bugün asıl şaşılacak şey, Engels’in Toplum biçimlerindeki geçişler üzerine bulduğu genel gidiş kanunlarının bütün keşiflerden sonra büsbütün yerli yerine oturması ve klasikleşmesidir. Her dürüst bilgin bu gerçeği bir yol daha belirtmekten kendini alamaz. Örnek: “Şurası gözönünende tutulmalıdır ki, genel olarak Tarihçiler, Doğu antikitesinin ekonomik ve teknik hayatı üzerine pek az eğilmişlerdir. H. de Genouillac, daha çok yıllar önce buna eseflenerek: Ekonomi arşivlerinin Tumturaklı kral anâllerinden [seçmelerinden] çok daha fazla insaniyet (humanite) taşıdığını teslim ediyordu. (…) Oysa, bilinen bir olaydır ki: üretim araçları ile ekonomi şartlarının biçim değiştirmesi, bir toplumun hayatını değiştirir.”[173] Orta Barbarlık Konağında işaret etmiştik: l- Toplum adına ortaklaşa sanayi, medeniyetin geliştiği çağlarda bile hâlâ kamu işletmeleri durumunda kalabilmiştirler. 2- “Kişicil değişim”: medeniyetle birlikte gelişir ise de, medeniyetin hayli ilerlediği III. Ur Sülâlesine dek, Sümer Medeniyeti’nde dış ticaret Toplum adına yaptırılan bir kamu hizmetidir. İlk bezirgân (Damgar) bir çeşit memur-müteahhit durumunu ancak sonraları edinir. Onun için, Orta Barbar Semitlerle Moğollar gibi toplumlarda, kişicil değişime benzeyen erken ilişkilerin görülmesi ayrı bir özellik taşır. Semitler: Yakındoğu’daki iki büyük ırmaksal-bitkisel medeniyetin arasında, Mısır’la Irak aracılığını; Moğollar: Yakındoğu medeniyetleriyle Uzakdoğu medeniyetleri arasında, İslâm, Çin, Hint ilişkilerinin aracılığını yapmakta uzmanlaşmışlardı. Onlarda görülen kişicil üretim ve kişicil değişim gibi olaylar, gerçekten tek kişi ilişkileri durumunda bile olsalar, kendi spontane gelişimleri bunu yapmamış, değdikleri medeniyetlerden -söz yerinde ise- bulaşmış sayılabilirler. Bütün belgeler: medeniyet ve bezirgân tip belirmedikçe, ilkel toplumda ne üretim, ne üleşim bakımından kişinin-kişi ile tek başına ilişkiye geçmemiş olduğunu, Sümer Toplumunda gösteriyor. Babahan (patriyark): ne kadar ağır basıcı davranırsa davransın, kişici medeniyetle en çok “bulaşmış” Greklerde bile uzun süre, Kent ilişkileri sırasında dahi, ancak aile topluluğunun öncü-sözcülüğünü yapmakla yetinmiş görünür. İlkin, Yukarı Barbarlık ve medeniyet ziraatına geçiş için Demir Şart olmamıştır. Mısır Medeniyeti’nden önce Fayoum stasyonlarında izleri bulunan insanlar: “Büyük bir gölün kıyısında oturuyorlardı. (...) Keten ve Mısır’da bugün dahi ekilenin aynı olan kızılca buğday (épauıre) ile aynı arpayı ekiyorlardı. Ekini ağaç sapa yerleştirilmiş dişli çakmaktaşı yarmalarından biçimlendirilmiş oraklarla biçiyorlardı. Hububatı (Bugünkü Türkiye köylerinde yapıldığı gibi. H. K.) toprağa kazılmış üzerlerine hasır örtülü silolarda depo ediyorlardı…”[174] Fayoum’lulardan bir basamak daha medeniyete yakın olan: “Merimde’lerin orakları Fayoum’unkilere benziyordu. Yalnız depolama metotları başkadır. Siloları, dibine hasır yerleştirilmiş kuyulardan ibaretti.”[175] Mısır Medeniyeti’nin başladığı: “Birinci sülâle zamanında bile bakır seyrekti. Hattâ Ehramlar [Piramitler] çağında, ziraat aygıtlarından bahsetmezsek, büyük inşaat işlerinde kullanılan aygıtlar henüz taştandı. (…) ilk şehir yerlerinde çakmaktaşı yumruları içinde dekupajla(*) yapılmış yüzlerce sabanlar, oraklar, kaba lamlar, disk biçiminde kazıyıcılar (gratoirs) ve başka yarma taşlar bulundu.”[176] Irak’ta bu olay daha açıkça göze çarpar: (Erech’te, El-Obeyd’te, Ur’da) “Artık göçebe kulübesiyle yetinmeyen büsbütün oturuk ulusa uygun bir teknik” vardı. “Kolonların (göçmen oturukların) böylece yerleşip kökleşmesi, bataklık içinde geçen hayatın şartlarından çıkagelir. Başlangıçta bu hayatın temeli ziraattır. Tarlalar Paleolitik (Eski Taşçağı) baltasını şöyle böyle andıran çapa biçiminde yontulmuş kuartzit yarmalarıyla sürülüyordu. Kuartzitten (silikat taşı) ve obsidyenden (potaslı feldspat volkanik taşı) testere dişli yarmalar, Fayoum’da olduğu gibi sert ağaç kolu üzerine değil, geviş getirici hayvanın çene kemiklerini taklit etmiş ilgi çekici balçık oraklar üzerine monte edilmiş bulunarak hasat yapmaya elverişli bulunuyorlardı. Tane, eldeğirmeninde öğütülüyordu.”[177] Yalnız ziraat değil, sanayi bakımından da Demir medeniyete geç gelmiştir. (Ur, Lagaş, Umma Kentlerinden derlenmiş belgeler): “Gerçekte bir yüzyıldan az zaman üzerinde kronolojikman basamaklılaştırılmış binlerce tabletten öğrenilmiştir. (…) Demek dokümantasyon denilebilecek şartları gösteriyordu. Ondan başka bu Yeni-Sümer devri bütünüyle ele alınınca, İ.Ö. 3000’inci yıla doğru başlamış bulunan sanayi medeniyetinin kusvâ haddine [son sınırına] işaret oluyordu. Bu en yüksek medeniyet sınırı, demirin zuhuruna [ortaya çıkmasına] yakındır. Hemen ondan az sonra demirin adı ilk defa anılmaktadır.”[178] “Üçüncü Ur sülâlesi çağında kullanılan metaller: bakır, altın, gümüş, kalay ve Su-gun’dur: Su-gun belki kurşun, daha gerçeğe yakını arsenik veya antimuandır. (...) Demirin ekonomik belgelerde hiç adı geçmez. Demir daha önce Mari’de kullanılıyordu ve Kapadokya metinlerinde demir adı geçiyordu. (J. Botero: “Bize demir fiyatını ilk gösteren belge” Samsu-iluna’nın egemenlik devrindedir); Demir istimaline [kullanılımına, kullanılışına] tanıklık eden ilk arkeolojik belgeler: Ur’da bulunan ve Kral Mezarlığından gelme bir nesne, meteorik demirdendir. Khafadje’de (Agade Devri) bulunan, belki ithal edilmiş bir hançer namlusu yerden çıkarılmış maden filizinden eritilmişti.”[179] Demek, Sümer Medeniyeti Demirsiz medeniyettir. Göktaşından (meteor) alınmış süs eşyası gibi demir parçası, üretimde rol oynayan demir değildir. Agade Devri: Sümer Medeniyeti’nin yıkıldığı zaman, demir belirir. Narâm-Sin (2768-2712), ondan da çok sonra “Agade hâkimiyetinin sağlama bağlanması”[180] devridir. Öyle anlaşılıyor ki Demir, bir Barbar (Mari: orta Fırat Semitleri) icadıdır. Bütün bu ve buna benzer değişiklikler Morgan-Engels planının ana çizilerinde değişme yapamaz. Ancak en son yeni buluşların, o açıdan eleştirimini kaçınılmaz kılar.
A- TARİHÖNCESİ OKULLARI Toplumun Barbarlıktan Medeniyete geçişi, Irak’ta olağanüstü orijinal ve biricik olmuştur. Bilginler çoğunluğu, Tarihöncesi ile Tarihi bölümlendirirken, bu orijinalliğin etkisi altında kalarak, Amerikalı Morgan’ın yüzyıl kadar önce hem teknik ve ekonomi temeline, hem üstyapı ilişkilerine dayanarak yaptığı gerçekçi tarifleri önemsemiyorlar.(*) İngiliz Okulu (V. Gordon Childe), Irak Medeniyet öncesini 3 konağa ayırıyor: 1- El-Obeid ve Ur, 2- Uruk (Tevrattaki: Ereş), 3- Cemdet-Nasr… Bu konaklardan sonra gelen ilkel Medeniyete “Carlydynastic: Arşaik Sülâle”ler Çağı adını veriyor. Böyle sosyal konakları yer adlarıyla adlandırmak: bilimin sınıflama zaafını ve ilkelliğini gösterir. Fransız Okulu (Andre Parrot), Irak Tarihöncesini çok daha geniş ve sınırı belirsiz koyuyor. Shanidar Mağarası’na kadar çıktıktan sonra, Muallafat ve Jarno köylerinin bulundukları Dicle doğu kolları arası dağlıklarından asıl Irak ovasına iniyor. Pek kesin şey konuşmamakla birlikte: l- Hassuna, 2- Samara mevkilerinin bulundukları Kuzey Irak bölgelerini başlangıç yapmak istiyor. Bu ilkel Irak Tarihöncesi ile Irak Medeniyeti arasına 2000 yıllık bir “Protohistoire” (Öntarih) çağı sokuyor. Protohistoire çağı, ilkin Irak’ta “Sümer Ülkesi” denilen bölgenin en kuzey sınırında Halaf ve en güney sınır ucunda Eridu kültürleriyle başlıyor; İngilizlerin iki ayrı konakta topladıkları Uruk (Ereş) ve Cemdet-Nasr kültürleriyle bitiyor; orta yer Obeyd-Ur oluyor. Belki İngiliz bölümleyişi sırf Teknik-Ekonomik elemanları ele alarak aşırıca serttir. Ama Arkeoloji kazılarının çürütülemez 16 basamak-tabakasına daha uygundur. Belki Fransız bölümleyişi, ulusal geleneğine uygunca, sırf Din-Mimarlık elemanlarını ele alarak daha müphem [belirsiz] ve sınırsız kalıyor. Ama İnsan ve İnancı gibi sosyal üstyapı ilişkilerini göze çarptırıyor.(*) Neolitik (Yenitaş) Çağı egemen olur olmaz, yeryüzünden Vahşet (Paleolitik: Eskitaş) çağında yaşayan toplumlar silinmiş göründüklerine göre, burada bizi ilgilendiren Tarihöncesinin yalnız Barbarlık (Yenitaş) Çağıdır. Morgan ve Engels, gerek Teknik-Ekonomiyi, gerek Sosyal Üstyapıyı bütün faktörleriyle önemseyerek, zamanları için bilim verilerine en uygun sentezi yapmışlardı. Sonra Yakın ve Uzakdoğu’nun yeraltından çıkarılmış Antika Medeniyetleri, bilim alanına yepyeni ve muazzam olaylar yığdılar.(**) Tarihin Bitkisel Medeniyetler dışındaki çağlarına dayanarak yapılmış olan ve Tarih gidişi için hükmü her şeye rağmen henüz değişmemiş bulunan o genel sentezde Barbarlığın üç konağı vardır: İngiliz ve Fransız Tarihöncesi Okullarının, yorumlarından çok, dayandıkları olaylar ele alınırsa, Morgan-Engels sentezine göre Irak Tarihöncesine daha yönlü çeki-düzen verilebilir. B- IRAK’TA AŞAĞI BARBARLIK KONAĞI Irak’ın İ.Ö. (İsa’dan Önce) 30-35 bin yıllarını temsil eden Shanidar Mağarası: “Bugüne dek ister Paleolitik, ister Neolitik çağlara ait hiçbir duvar gravürü, hiçbir skülptür, hiçbir modelleme işareti vermedi.”[181] En eski Irak köyleri: 1955 yılı M. R. Braidwood’un Erbil eyaletinde bulduğu Muallafat mevkii ile, 1948 yılında bulunmuş olan Jarno mevkiidir. Her ikisi de Kürdistan dağlarının arızalı yerleridir. Dicle’nin doğu kollarından Yukarı Zap’la Aşağı Zap arasında Erbil, Aşağı Zap’la Dicle arasında Jarno bulunur. Jarno: karbon deneyi hesabıyla İ.Ö. 4857 ile 4320 yılları arasına düşen bir kültürün temsilcisidir. Jarno’da: “Toprak, kendisinden biçimcikler çıkartılmak üzere modellenmişti. Modellerde: birtakım hayvanlar ve bir de, muhakkak dinsel bir varlık olan, şu insanlığın ilk adımını attığı günden beri çağırındığı (invoquer)(*) ve sık sık yeniden-ürettiği Anatanrıça’nın ilk tipi tanınır.”[182] İnsanın (Darvinizmi beklemeksizin) hayvan atalardan geldiğini belirten Totem: Toplum içinde ilk cinsel yasaklarla başlamış, medeniyete dek, hattâ çağımıza dek sürmüştür. Orta Vahşet Konağından beri keşfedilen ateş kullanımı, (erkeğin kadına üstün olacağı efsanesine son veren) kadıncıl veya anacıl “Hukuk”, Anahanlık (Matriyarkalizm) çağının karakteristiği olan Anatanrıça’yı yaratmıştır. Bu kurum de medeniyetten çok sonralara dek, insanlığın gelenek-göreneklerinden ve gönlünden bir türlü sökülüp atılamayacaktır. Irak’ta Aşağı Barbarlık Konağının başlangıcı: 1943-1944’te bulunan Hassuna semti; devamı: 1911’den beri bilinen Samara semti sayılabilir. Samara İ.Ö. 5000 yılına konur. Muallafat ile Jarno, İ.Ö. 6000 yılının sonu ile 5000 yılının başlarına rastlar. Irak’ta yazının (demek: Medeniyetin) kesinleşmesi İ.Ö. 4000 yılının sonlarıyla 3000 yılının başlarına geldiğine göre, (Öntarih: Protohistoire): “Tarihöncesinin sınır uçları üzerinde başlayan bu devir 2000 yıl kadar sürüp gider.”[183] 1911 yılı bulunan Halaf kültürü İ.Ö. 5000 ilâ 4000 yılları arasında yaşar: “Orada sırf ve yalnız kadınlar görülür: çok defa çömelmiş, vücutları iri yığınlarla işlenmiş, sarkan ağır memelidirler. Başları tamamıyla taslaklaştırılmış, çamurun çekilip uzatılıvermesi gibidir. Sonuna dek gitmeye cesaret edilememiştir. (…) “Halaf insanları Doğayla, hayvanlarla ve bitkilerle halvet (communion) halinde iseler de, insan biçimini pek seyrek olarak siluetleştirirler.”[184] Bütün bu anlatılan toplumlarda: Çömlekçilik (poterie, seramique) bilindiği için, Vahşet (Paleolitik) çağından çıkılmış, Barbarlık çağına girilmiştir; Kadından (Anahandan, Tanrıçadan) başka hiçbir insan biçimciği işlenmediği, kutsallaşmadığı için, erkeğin sürü sahibi kesilerek zorbalaştığı Orta Barbarlık Konağına henüz gelinmemiştir. Demek Toplum: Aşağı Barbarlık Konağındadır. İngiliz Tarihöncesi bilimi yeraltında kalmış Irak toplumlarını, birinden ötekine kopuntusuz tekâmül merhaleleri [gelişim basamakları] olarak, başlıca 3 basamakta topluyor: l- El-Obeyd veya Ur, 2- Uruk (Tevrat’ta Ereş), 3- Cemdet-Nasr. Bu üç tip toplumun, ayrıntılarına girmeksizin; akılda kalması için, önce ana çizilerini kabaca özetleyelim. C- BİRİNCİ BASAMAK: EL-OBEYD (UR) TİPİ Ziraat ekonomisi olmadıkça yaşayamayacak ilk oturuk Toplum biçimidir. Tarla, kuartzit taşından çapa biçiminde yapılmış sabanlarla sürülür. Orak da, dişli kuartzitten, geviş getirici hayvan çenesine benzeyen balçık saplı bir alettir. Hayvanlardan: keçi, domuz beslenir. Başlıca aygıtlar: taş uçlu ok, yay, gürz (yumurta biçimi taştan); bakırı andırır bir madenden zıpkın, pişmiş balçıktan balta, kemikten gözlü iğne (dikiş); iğ (iplik eğirme), hasır (örme)’dir. İnsanların Aşağı Barbarlık Konağındaki sanatlarını gösteren sepet örgüsünü andıran zembil gibi kulplu seramikler, ince ve pembemsidir. Omuzu çıplak kadın, bitumdan kadın perukası; bıyıksız uzun saçlı heykelcikler, harika derecesinde modern çizili svelte [uzun ve narin] vücutlu, kız memeli, kedi gözlü, tavşan başlı heykelcikler: Toplum güzel sanat yüceltimlerinde, Anahan geleneğinin henüz bütün gücüyle yaşadığını belirtir. Irak Medeniyeti’nin yeryüzüne balçıktan bezirgân damgasını vuracağı ilk mühür: alışverişin artık yerleşik bir düzen kurumu seviyesine eriştiğini gösterir. Kulübelerin kalın kerpiç duvarları, gene Irak Medeniyeti’nin her gittiği yere kendi karakteristik damgasını taşıyan stildedir: üzerlerine konik pişmiş balçık çivilerle hasır panolar çakılmıştır. Yörük kilimlerinin desenlerini andıran bu stil, Irak toplumunun, içinde kurulduğu batağın rutubetine karşı besbelli bugünkü tecrit maddelerini andıracak bir doğal ve zorunlu korunma tedbiridir. Fakat, onun etkisi ile Irak iklim ve toprağı dışında sonradan kurulacak medeniyetler; bu ana yadigârı stili, belki sebebini unutarak aynen kullanacaklardır. Arkeologlar için, hem şaşılacak, hem ipucu olacak bir konu sayılacaktır. Yeryüzünde medeniyete doğru atılmış ikinci basamak, Uruk (Ereş) adlı yerdeki gelişimdir. Burada ziraat artık sulama kanallarıyla yapılacak seviyeye ermiştir: Çapalamalı gelgeç ekinciliğin yerini kesin olarak Ziraat almıştır. Aletlerden taş gürze uzamıştır. 14’üncü tabakada: Tekerlek bulunmuştur. 8’nci veya 5’inci tabakada mühür üstüne kazılmış Savaş Arabası (Şar) bile görülür. 5’inci tabakada “en eski bakır nesne” ele geçer. Soda ile kumun karışımından cam hamuru keşfedilir. Üst üste her tabakada, birbirinden kopmayarak değişegiden seramik çeşitleri: ilerlemiş kültürle geri çevre Barbarlar arasında sık sık kopan bitmez tükenmez med ve cezirlerin şablonları, işaret taşları gibidir. Dışarıdan geldiği tipinden belli bir azınlık, içeridekilerle kaynaşır. Uruk basamağına gelmiş medeniyetin en göze çarpan üç özelliği vardır: 1- Mülkiyet Toplumun elindedir. Aşındıra aşındıra özel kişilere aktarılmamıştır. Silindir mühürler, pişmiş alçı tabletlerdeki mal listeleri, sayı kayıtları ilkin Tapınakta (özel kişiler dışında) biriken zenginliklerin gelişimini izletir. 2- Piktografik yazı: Tapınakta biriken nesnelerin listeleri önce kendilerini andırır biçimlerde çizilir. Sonra yavaş yavaş bu biçimler ideogram (fikri belirten işaret) durumuna girerler. Henüz bugünkü anlamda sayıları sınırlı ve belirli fonetik işaretler olan harfler yoktur. Ama sistem icat edilmiştir. 14’üncü tabakada kâtip okulları bile açılmıştır. Rakamlar (sonraki Tarihçileri ve araştırıcıları şaşkına çevirecek özellikle) yalnız: 6, 10 ve 60 sayılarını gösterir. Sıfır (0) henüz yoktur. 3- Tanrı ve Tapınak: Toplum üstünde Devlet yoktur. Ona öncü olacak insanüstülük kutsal yerini alır. İnsan evlerinden dağ gibi yüksek duran Ziggurat’ların boyları 20 metreyi geçer: 17x22 metre çapında dörtgen içine bir balçık, bir zift tabakası yığarak yükseltilen yapma tepeciğin dört köşesi (Doğu-Batı-Kuzey-Güney) yönlerini gösterir. Zigguratın en üstündeki platformun yarı genişliğini artık insanlarla bir hizada kalamayan Tanrı için yapılmış özel ev tutar. 12’nci tabakada Ea, Anu Allah için yapılmış Aktapınak vardır. 13’üncü tabakadaki Tanrıevi, besbelli Ea’dan baskın çıkmış bir Allaha mahsustur: O Irak kadar taşsız, batak ülkede sırf Kalker’den temel yapılmıştır kendisine. 14’üncü tabakada, üst üste üç defa elden geçirildiği, belki ileri-geri Barbarlık med ve cezirleriyle ikide bir yapılıp yıkılmış bulunduğu anlaşılan Kızıltapınak yükselir. Bu iki basamakta Arkeolojinin buldukları Irak ülkesinde yaşayan ilk insan kültürünün envanterini verir. İkinci defa, göze çarpmamasına imkân olmayan bir kopuş, bu basamakta kendini dayatır. Irak Tarihöncesi kültürü, geçirdiği uzun med ve cezirli gelişme basamaklarından sonra, ansızın bir dış saldırı ile yıkılır. Anlamı bugün hâlâ iyice kavranılamamış Destanlar ve Dinler dolusu TUFAN budur. Gene ileri bir kültürlü Toplumu, daha geri bir Barbarlık toplumu tâ kökünden devirip yıkmış, eski Uruk (Ereş) dengesi yerine, yepyeni bir “dünya” dengesi kurmuştur Yeni gelenler Elamlılar mıdır, Semitler midir? Kesin hüküm verecek belgeler yeterli sayılmıyor. Fakat gelenin ırk veya ulus karakteri ne olursa olsun, insanlık için önemi: bir orijinal kültürün çökmesi ile yerine yeni bir başka orijinal kültürün geçmesidir. Toplum için anlamı da gene açıktır: Yeni Kentleşmişe benzeyen Barbarlığın öncülüğü altında yapılan büyük “Ulusların Göçü” harekâtı, eskisini dışarıdan sanki bir “Tarihsel Devrimle” yenmiştir. Ziraat gene Kuartzit çapa, balçık saplı orak, obsidyen keski ile yürütülür. Yassı hançer, armut biçimi (diskoid) taş gürz hemen hemen aynıdır. Yalnız seramik, artık çömlekçi tornasıyla yapılır. Motifler asıllarını yitirip (X) veya (D), yahut tektonik ve en sonra, Girit Medeniyetine kadar gidecek olan meşhur çift balta biçimleriyle basitleşirler. Taş vazo, cam hamurundan inci, küpe gibi süsler, lâpis; kornalin ve yumuşak taşlardan ekartörler, silindir mühürler, kulakçıklı ve motifleri geometrik, hayvanlı taş vazolar, taştan; fayanstan, kemikten: insan, güvercin, inci biçimli amületler (uğur nesneleri) çoğalır. Eski piktografik (resimli) yazı fonetikleşir (ses ve hece işaretli): Sümercenin klasik Babilonya çivi yazısı (küneiform yazı) durumuna yaklaşır. Arp (Çenk), lir (rübab), altın tabak; güzelsanat ve lüksün ilerlediğini gösterir. “Dağların eşeği” denilen hayvanın at olması da akla gelir. Anadolu’nun dertli kağnısı: iki tekerlekli öküz arabası sahnededir. Fırat ötesinde, tepesine merdivenle çıkılan (200x400) metrekarelik kale, 48 ilâ 92 metrelik Saray, “Kent”in ilk “Cité=Medine”nin doğduğunu gösterir. F- ARKEOLOJİ SINIFLAMASI-SOSYOLOJİ SINIFLAMASI Irak Tarihöncesinde: Aşağı Barbarlık Konağından sonraki gelişim için Arkeolojinin -metafizik tecrit ve tespit metodu ile- verdiği tip tip kültürler, yeterli bir sınıflama olmaktan uzaktır. (El-Obeid-Ur-Uruk-Cemdet-Nasr) basamaklarını G. Childe ayırır. A. Parrot, Uruk ile Cemdet-Nasr basamaklarını birleştirir. Fakat ne o ayırımı, ne bu birleştirimi niçin yaptıklarını pek açıklayamazlar. Ampirizmle yetinirler. Gerçek Irak Tarihöncesi ise, böyle hem toptan ve yuvarlak, hem de hiçbir sosyal prensibe dayanmayan kısa hükümlere sığmayacak kadar zengindir. Hiç değilse yapılmış kazıların realitesi, öne sürülen yorumların çerçevesine uymaz. Bu uygunsuzluğu gidermek için, olayları oldukları gibi özetlemek, sonra olaylar arasındaki ilişkileri sosyal yapı bakımından karakterize etmek gerekir. Irak’taki sosyal gelişimin Mısır’dakinden farkı: ilk gününden sonuna dek zaman ve mekân içinde sürekliliğidir: “Sümer Medeniyeti’nin birçok karakteristik çizileri en kadîm El-Obeid köylerinde kendini açığa vurur ve orada tarihsel zamanlara kadar süreklilik elemanları bulmak mümkün olur.”[185] Fizik süreklilik, manevî süreklilikle de güçlendirilir: “Burada mübalâğa yapmış olmakla damgalanmaksızın: Ur’a patronluk eden ay tanrıçası Nannar’ın sembolü görülebilir ve böylelikle tarihsel Sümer şehri ile ondan önce gelmiş bulunan El-Obeid köyü arasında bir bağ kurulabilir.”[186] Yalnız bu süreklilik, metafizik anlamda hep derece derece (basamak basamak, yavaş yavaş) gelişim yoluyla olmamış, tam tersine, ikide bir “kopuntu” gibi görünen ansızın patlak vermiş sıçramalarla yürümüştür. Onun için, açılan arkeolojik kuyularda yukarıdan aşağıya (yeniden eskiye) doğru II ile XVIII arasında basamak basamak değişen tabakalar seçilmiştir. Bay V. G. Childe, bu sırayı tersine çevirerek: en eski tabakaya I, en yenisine 16 sıra numaralarını verir. Her nasıl hesaplanırsa hesaplansın, Irak Tarihöncesinde birbirinden ayırt edilebilen 16 tabakanın bulunuşu, hiç unutulmaması gereken birinci olaydır. Bu 16 tabakanın bilginlerce bölümlenişleri, sosyal bir disipline değil, yazarın takdirine göre değişir durur. El-Obeid ile Ur, gâh ayrılır, gâh birbirine katılır. Uruk ile Cemdet-Nasr da aynı muameleye uğratılır. Niçini de pek sorulamaz. Onun için, önce, bu 16 tabakanın Tarihöncesindeki sosyal hiyerarşide tuttukları yerleri sübjektif yakıştırmalardan kurtarmalıdır. Burada Tarihöncesinin Barbarlık çağında bulunduğumuza ve ondan önce Aşağı Barbarlık Konağını aşmış olduğumuza göre: l-8’inci arkeoloji tabakası Orta Barbarlık Konağına, 9-16’ncı tabakalar da Yukarı Barbarlık Konağına karşılık düşerler. Gerçi 6’ncı tabaka ile birlikte El-Obeid Çağı sona ermiş, Uruk (Ereş) Çağı başlamıştır. Fakat bu atlayışın bir kıyametli kopuşma olmasına rağmen, Toplumun sosyal seviyesi, 6, 7, 8’inci basamağa dek köklü bir değişikliğe uğramamış, El-Obeid tekniği ve ilişkileri Orta Barbarlık Konağı durumunu aşmamıştır. El-Obeid tekniğini aşan ilk belge: ancak 8’inci tabakada bulunan ilk üretim nesnesi Bakır ile ortaya çıkmış sayılır. Nitekim, çömlekçilik de, 9’uncu tabakaya gelinceye dek El-Obeid tekniğinde kalmıştır. “El-Obeid çömlekçiliği pek karakteristiktir ve kazı alanına hattâ uzaktan bir göz atıldı mıydı hemen tanınıverir. Bu çömlekçilik Eridu’da, Lağaş’ta, El-Obeid’te, Meraijib’te, Ur’da, Ereş’te ve Sümer’in birkaç başka mevkiinde de bulunmuştu. Fakat Akkad ülkelerinden ne Kiş’te, ne Cemdet-Nasr’da boy göstermez.”[187] Onun için, Uruk (Ereş) çağının 7’nci tabakada başlamış bulunması, onun El-Obeid Çağı karakterini 8-9’uncu tabakaya dek muhafaza etmekle yetindiğini gösterir. Bu bakımdan, Ur, El-Obeid Çağları gibi, Uruk (Ereş) Çağının ilk 2-3 basamağı da henüz Orta Barbarlık Konağı düzenini aşmış sayılamaz. Bu hesaba göre Yukarı Barbarlık Konağı ancak Uruk Devrinin üçüncü basamağı olan 8’inci tabakada en eski bakır nesnenin bulunuşu ve 9’uncu tabakada çömlekçi tornasının keşfi ile başladı. İlk dinsel (insanüstülük) ilişkilerinin belgesi olan tapınağa benzer tanrı durağı sonra yapıldı. 12’nci tabakada Ak Tapınak, 13’üncü tabakada Kalker Tapınak, 14’üncü tabakada Kızıl Tapınak birbirini kovaladı. Cemdet-Nasr adına bağlanan 15 ve 16’ncı tabakalarda; surlu, saraylı, kuleli ilk Yukarı Barbar Kenti doğdu. Bu iki: Orta ve Yukarı Barbarlık Konağının maddî manevî hazırlık temelleri daha önce atılmamış olsaydı, Medeniyet denilen şey kurulamazdı. Ve yeryüzünde eşsiz, örneksiz ilk gelişim olduğu için, Irak’ın Medeniyet denilen iç zorbalıklar çağına geçişi, başka hiçbir yerde, hiçbir zaman görülmedik derecede güç ve uzun bir prose [süreç] oldu. Gene onun için, Morgan-Engels sınıflamasınca belirtilmiş bulunan genellikle Bitkisel Medeniyetler, özellikle Irak Medeniyeti dışındaki Orta ve Yukarı Barbarlık Konaklarına oranla Irak’taki benzerleri çok daha orijinal karakterler taşıdı. G- EL-OBEİD: ORTA BARBARLIK KONAĞI Klasik Morgan-Engels göre; Orta Barbarlık Konağı: sürüye dayanan Babahan egemenliğinde Göçebe-Çoban düzenidir. Irak dışındaki bütün insanlık için doğru olan kural budur. Fakat Sübtropikal ırmak ülkelerinin en tipik örneği olan Irak’ta Orta Barbarlıkla birlikte, hayvan evcilleştirimi ile yan yana ekincilik de çarçabuk ZiRAAT üretimi karakterine doğru yol aldı. Irak gelişiminin birinci orijinal özelliği burada belirir. Orijinalliğin sebebi: Coğrafya üretici güçlerinin sübtropikal ırmak boylarında gösterdiği özelliklerdedir. Klasik Morgan-Engels tasnifine göre, tek tük hayvan besleme ve ufak bahçecikler çapalama kabilinden Orta ve Yukarı Barbarlık Konaklarında gelişecek sürü ve ziraat üretimi taslakları veya tohumları daha Aşağı Barbarlık Konağı’nda belirir. Fakat oradan yukarıya doğru gelişim her zaman ve her yerde elifi elifine tıpkı olamaz. Bunu en son araştırmalar da doğrular: O yüzden de, sosyal yapı ipucunu kaçıran çağdaş bilginler binbir hipotez içinde konuyu anlaşılması güç duruma sokmaktan kendilerini alamazlar. Örnek: “Olaycası, en yüksek medeniyetlerin, kökenlerinde sulamalı ekim temeli üzerine kurulmuş bulunduklarını göreceğiz. Ama bu demek değildir ki, sulamalı ekim her zaman bahçıvan ekiminden sonra gelir: Perry ve Cherry karşıt kanıyı desteklerler. “Temeli gıda üretimi olan ekonominin yaratılışında ziraat ile çoban hayatının oynadıkları rol konusunda kanılar henüz oybirliğine varmış görünmezler. Profesör Mengbin, hayvanları evcilleştirmenin ve bitki ekiminin bir tek grup tarafından tasavvur edilmediğini destekleyen okulu destekler. Ona göre: evcilleştirme avcılarda, ziraat ise kök, tane ve çekirdek (baie) yiyenlerde doğmuşmuş. Katışık işletme: çobanlarla çiftçilerin kaynaşmasından ileri gelebilirmiş; ekinci, emek verip sağladığı besiyle beslediği yabani hayvanları, evcilleşmeye doğru çekermiş. Bu son kanı, arkeolojik dokümanların mahiyeti ile desteklenir gibidir. Ama bunu muhakkak saymak yerinde olmaz; çünkü çadır altında yaşayan, kemik aygıtlar ve deri kaplar kullanan çobanlar, çakmaktaşından orakları, tane öğüten değirmenleri ve vazo kırıkları bulunan ekincilerden daha az belirli iz bırakırlar.”[188] Gerçekte, bunca bilgincil “hipotez” veya “teori”lere hacet yoktur: bitki ekiminden ziraate gidiş, bir “Tasavvur” ürünü değil, Irak coğrafya üretici güçlerinin kaçınılmaz sonucudur. Çapa ekimi, başka, Ziraat başkadır: “Bugün hâlâ büyük Afrika yüzeyinde kullanılan bir basit ekim (culture) biçimi: genel olarak çapayla ekim (culture â la houe) veya bahçıvanlık ekimi (culture maraîchère) adıyla anılır. Küçük araziler, genel olarak kadınlar tarafından çapayla işlenir ve hasadın kalitesi bozuluncaya kadar tohumlanır. Toprak ne sürülmüştür, ne gübrelenmiştir. Bir yerin gücü tükendi miydi, yeni bir parça arazi açılıp ekilir. Bütün bir bölge kullanılmaz hale gelince, ekinciler yeni bir yere yerleşmeye gelirler. Demek pratik olarak, çapayla ekim: göçebeliği ardından sürükler.”[189] Bu, ilk Amerika Yerlilerinde de görülen Aşağı Barbarlık Konağındaki ekim biçimidir. Irak’ta El-Obeid ve Ur Çağları ondan ileriye geçmiştir. Bu da sübtropikal ırmak boylarının gereğiyle olur: “Fakat öyle olur ki, ekilen bölge terminal (suların en son dayandığı) bir vaha yahut bir vadi yatağı olur. O zaman artık göçmek zorunlu değildir. Çünkü tarlaların üzerine suyun getirip bıraktığı mil, toprağın erdemlerini yeniler. Eğer, ayrıca, (feyezan-taşkın) muntazam olup da elverişli mevsimde çıkageliyorsa, tarlaların sulanması yağmur yağışlarının yerini tutmaya yeter. Bu halde, eğer taşkın gören topraklar ekilmişse, istikrarlı bir yerleşim yapılması hemen hemen kaçınılmazlaşır. Sulamanın sağladığı her türlü olanaktan yararlanmak için, fazla suyu akıtıp aktarmak ve su yetersizliğine çare bulmak üzere kanallar açmak zorunlu olur. Ekinci, böyle emeğiyle bereketlendirdiği tarlayı isteğiyle bırakıp gidemez; toprağa bir sermaye yatırılmıştı. Aşırı suyu giderme (drenaj) ve sulama işleri, genel olarak bütün bir topluluğun işbirliğini gerektirir. Bu işler sosyal dayanışmayı doğuran ekonomik bir bağ kurar. Gerekli su miktarını sınırlama imkânı topluluğun eline bir yaptırım gücü (sanksiyon) geçirtir.”[190] Bilginin burada “sosyal dayanışma”yı “ekonomik bir bağ” ile bağlayışı “Marksizm”ine de hacet yoktur. Çünkü, Morgan’ın keşfedip, Engels’in özetlediği “Kan” örgütü yalnız üretimde değil, her alanda “Bütün bir topluluğun işbirliğini” sağlamaya yeter de artar bile. Ne “Sermaye yatırımı” kuruntusuna, ne “modern” anlamda insanüstü bir mekanik ekonomi zorbalığına lüzum kalmaksızın Barbar insan kendi toplumu içinde kankardeşi, kanbirliği, canbirliği ölçüsünde en çözülmez işbirliğini hiç düşünmeden yaşamaktadır. Toplumun “Sanksiyon”u o kan kardeşliğinden doğduğu için, bir tek kişinin dahi itirazına uğramaksızın yürürlüğe girdiği için, kutsaldır. Yani: kutsallık toplumsallığı değil, tam tersine: toplumsallık kutsallığı yaratır. İlk insanın inançlarındaki dayanılmaz güç de buradan doğar. Böyle bir toplumun Fırat-Dicle iklimine düştüğünü gözönüne getirelim. Avrupa’da buzulların çözülmesinden sonra, Atlas Okyanusu’nun bol yağmurlar patlatan siklonlarının Yakındoğu ülkelerini bırakıp kuzeye, Avrupa’ya kaydığı o günlerde sübtropikal ırmak boyunun çevresinde gittikçe kuraklıktan çölleşmeye gidildiği olayı belirir. O zaman ne olur? “Herhalde, işaret etmiş bulunduğumuz iklimin kuraklaşması başlangıcı, gıda üretimi temeline dayanan (yani yeryüzünde hüdayinabit [ekilmeksizin kendiliğinden biten] yiyecekleri derlemekle yetinemeyen) bir ekonominin kabulü lehinde bir teşvik getirmeliydi. Gittikçe azalan su akımları ile kaynakları kıyılarında toplaşma, daha enerjik bir tarzda yaşama vasıtaları araştırmayı gerektiriyordu. Hayvanlar da, insanlar da sürü halinde, çöl belgelerinin gittikçe tecrit ettikleri vahalar içinde toplaşıyorlardı. Bu ister istemez üst üste yığılış, insanla hayvan arasında “evcilleştirme” sözcüğüyle anlatılmak istenen bir çeşit “symbiose” (ortaklaşa geçim) getirebilirdi.”[191] “Böyle kolonların (göçmen yerleşiklerin) bir yerde sabitleşmeleri, yerleşmeleri, bataklıklar hayatının şartlarından çıkagelir. Başlangıçta bu yerleşmenin ekonomik temeli ziraat oldu. Tarlalar, Paleolitik (Eskitaş Çağı) baltasını az buçuk andıran çapa biçiminde kabaca yontulmuş kuartzit yarmalarının yardımı ile sürülüyordu. “Bataklıklar içinde, çöl ortasındaki vahada ekilebilir, ülkenin bataklığı güçlükle kurutulup drenaj ve sulamaya tabi tutulur: bu yaşama şartları verili oldu mu, bunca güçlüklerle elde edilmiş bulunan tarlalar yanında daimî barınma şartlarını yalnız ve ancak ziraat sağlayabilirdi. Bununla birlikte Sümer ülkesinde hurma ağacı bitiyordu ve besleyici meyvesiyle insanın o toprağa bağlanmasına elveriyordu. Tahmin edildiğine göre, Sümerler’den önceki insanlar (Protosümerler), evleri çimentolamakta kullanılmış gübrelerinden (1) ve belki de yabani hayvanları temsil eden balçık heykelciklerden tanıdığımız: boynuzlu hayvanlar, keçiler ve domuzlar yetiştiriyorlardı. “Bataklıklarda av hayvanlarının avlanılması sapanla, belki de ok ve yayla yapılıyordu; vurulan av hayvanı bir gürzle (masse) tepeleniyordu. Bütün mevkiler yumurta biçimi sapan taşları sunarlar; yaprak biçimli kuartzitten ok uçlarına seyrek rastlanır. El-Obeid’in gecikmiş Ur lahitleri içine küremsi veya armutbiçimi taş gürzler koymak kural idi. Ereş’te, şekil 82-b (ran)’dakilere yaklaşık uzamış tipler bulunuyor. Balık avı için, delikli balçık kesekler ve belki ortası boğumlu taşlar yahut zıpkın (Ur’da gecikmiş El-Obeid stilinde bir mezardan gelme şekil 57-a’daki bakır numuneye bakıla) bağlanmış iplikler kullanılıyordu. (2). Balçık biçimciklere göre, bugün hâlâ Fırat’ta mekik dokuyan cinsten, bellum (savaşçıl) biçimde yüksek pruva ve pupası bulunan kayıkları gemiciliğe yarıyorlardı. Pişmiş topraktan örekeler (fusaioles) dokuma sanatının bilindiğini farz ettirir, örgü becerikliliği dekorlu hasırlardan anlaşılır. Kemikten bizler, deri elbiseler hazırlamaya yarayabiliyorlarsa, kemikten göz (chas)’lı iğneler (7) dikiş dikildiğini farz ve kabul ettirir.”[192] “Gerçek şudur ki, ne Ur’un, ne Ereş’in aşağı tabakalarında, ne El-Obeid’de hiçbir vakit bakır bulunmadı, ama kadîm mevkilerde (sites) madenî nesneler daima seyrek bulunurlar; çünkü henüz kıymetli olan maden, boyuna yeniden kullanılıyordu. Öte yandan, Sümer ülkesinde henüz pek ufak yüzeyler yoklanmıştır. Ur’da, gecikmiş El-Obeid stili bir mezarda keşfedilen bakır “Zıpkın” sahiden erime yoluyla elde edilmiş bir nesnedir. Her ne kadar ticaret henüz bol madde edinilmesine elvermeyecek kadar çok kötü örgütlendirilmiş bulunuyor ise de, demek Protosümerliler, artık besbelli metalürji sanatını biliyorlar imiş.”[193] Irak’ın Orta Barbarlık Konağı böylesine bir çağdır. Onun için, El-Obeid ve onun gecikmiş çağı, Ur Çağı, arkeolojinin 8’inci tabakasından (Uruk-Ereş) Kültürü Çağı denilen zamandan, yahut Irak’a Sümerlilerin gelişinden üç-beş tabaka önce bile bakırı keşfetmiş sayılabilirler. Yalnız onun bol kullanımı muhakkak çok sonraları, Yukarı Barbarlık Konağında gelişir. H- IRAK ORTA BARBARLIĞININ DİNAMİZMİ Irak arkeoloji kazılarının XVIII’inci (Tarihten önceki l’inci) tabakası deniz seviyesinden l metre aşağıdadır. Yani Irak Orta Barbarlığı toprağını su içinden çıkarıp kazanmıştır. İlk Yunan hilozoist(*) filozofunun her şeyi su aslına bağlaması, İslâm Medeniyeti’nin, her çeşme taşına “Ve minel mâe küllü şey’in hayy: Her şey sudan canlandı” deyimini kazıması, besbelli, hep ilk insan medeniyeti kaynağındaki bu gelişimin gelenekleşmesidir. Fakat Irak Medeniyeti’nin bütün gelenek ve destanlarının dinamizmi de gene hep o deniz seviyesi altında oturukluk gerçeğinden çıkar: pek ünlü “Tufan” olaylarının sembolleşmesi sosyal altüstlükleri sular altında kalma biçiminde konkretleştirir. Irak toprağının yeryüzünde bütün bitkisel sübtropikal ırmak topraklarından üstün yanı: yalnız çöl ortasında sazlı bataklık olması değil, aynı zamanda en önemsiz şeymiş gibi hiç üzerinde durulmayan petrol anası zift (bitum) ülkesi oluşudur. Belki zift olmasa, deniz seviyesinden alçak bir bataklık içine yerleşip ziraatçı yerleşim imkânı da gerçekleşemez ve insanlık Medeniyet yoluna kolay kolay giremezdi. Bugün hâlâ tecrit maddesi olarak kullanılan zift, denilebilir ki, Irak Medeniyeti’nin Orta ve Yukarı Barbarlık basamaklarının alçakgönüllü çimentosudur. Irak insanı onun değerini herkesten iyi anlamış ve kullanmıştır. Bataklık içinde ilk kulübelerin arsasını ziftle oturulur hale getirmiştir. Bir kat hasır, bir kat balçık kerpiçle kurduğu evlerinin duvarlarını ziftle ayakta tutmuştur. En ileri medeniyet çağında mimarlık süsü gibi sürüp gidecek pişmiş balçık konilerle saz hasırların duvarlara çakılış stili, gene zift yardımıyla neme karşı insanı korumuştur. Nihayet, o taşsız ülkede, balçık kerpiçleri yirmi metre boyunda Ziggurat’lar biçiminde yükseltebilmek, ancak kerpiç aralarına birer tabaka zift koymak suretiyle başarılmış: ilk inanç tepeleri, tanrı evleri, tapınak yapıları zift sayesinde mümkün olmuştur. Biçimcikler, heykelcikler gibi güzelsanat eserleri zift maddesiyle dayanıklılaştırılmıştır. İnsanlar zift perukalarla süs edinmişlerdir. Çağımızda petrol ne kadar önem kazandıysa, İlk Irak Kültürlerinde, suya batmış balçıktan bir medeniyet yaratmak için zift en az o kadar önemli rol oynamıştır. Ur Çağı’nın ikinci karakteristik maddesi, gene kendi toprağının yetiştirdiği saz’dır. Kabuğu soyulmuş bataklıklar sazı, ortasından yarılarak uğur, mühür gibi kullanılmış, medeniyetin sonra her yayıldığı yere Irak’ın damgasını vuran silindir elemanına kaynak olmuştur. Gene, pişmiş konik çivilerle duvarlara çakılan hasır stili de sazın yaratığıdır ve Güneydeki Ur’dan Kuzeydeki Kiş’e kadar bütün Sümer-Akkad ülkesine, Dicle ötesinde Haface’ye, Doğuda Elam’a, Kuzeyde Asur’a doğru yayılıp gidecektir. Yeryüzünde ikinci bir Irak bulunmadığı için ve ondan sonraki bütün gelişmeler Irak etkisi altında yürüyecekleri için, orijinal El-Obeid Çağı bir daha tekerrür etmeyecektir. Irak’ta ilk El-Obeid Çağı, Aşağı Barbarlıktan çıkış ve Orta Barbarlığa giriş konağıdır. Çünkü, toplum içinde kadın gene sosyal sahneyi doldurmakla birlikte erkek de artık boy göstermiş bulunur. Yalnız kadının önemi, erkek tarafından henüz sahne gerilerine püskürtülememiştir. Hattâ bu çağ kadını, büsbütün daha modern bir kıvraklıkla cana yakın ve göz alıcı estetiğe kavuşmuştur. Eski çömelmiş bıngıl bıngıl tombul teyze, Anahan yerine: “Svelt biçimcikler ayakta veya oturur durumdadırlar.”[194] Gözleri sevimli bir “Facie ophidique: Tavşan çehresi” olmuştur. Başlarında ziftten perukalar takılıdır. Bay Parrot: “Kadınla hayvanın melez terkibi-bileşimi esrarengiz kalıyor.”[195] der. Oysa, ortada esrar yok: Totem hayvanlarla Anahan sembolünün sentezleşmesi vardır. Ve ilk Totemin kadın hukuku, Ana-hanlıkla başladığını ispat eder. Irak Tanrı-kadınındaki bu Tavşan sembolü Mısır mitolojisinde olağanüstü büyük roller oynayacaktır: “Denderah tapınağında tavşan başlı bir tanrı görünür. Mumya gibi sarılmış ve görünmez bir tahta oturmuş bulunur. Elleri Oziris’e atfedilen çoban asası ile düven (fleau) tutar durumdadır. Aynı tavşan başlı tanrı 146’ncı Fasıl “Ölü Kitabı”nın vinvetinde (başlık resminde) gözükür. Fakat orada taht gözükür ve elde bıçaklar tutulur. Denderah’ta bir tavşan başlı tanrıça da vardı ki adı “Unnut veya Denderah şehrinin sahibesi”dir.” “Unnut, Yukarı Mısır 15’inci Nom’unun, Un Tavşanının anakenti (Greklerce: Hermopolites’in metropolü) idi. Tanrı Un veya Unna adını alır.”[196] “Un” hecesi Mısırcada (Tavşan, saat, işçi, dövmek, sıçramak, ayağa kalkmak, had aşmak) anlamlarına gelir. Obeid geleneği olan Tavşanı, Oziris adlı Mısır tanrısı (medenîleştirici kahramanı) Mısır’a yerleştirmiş olmalıdır. Oziris hem çoban asâsı (houlette): yani Orta Barbarlık, hem Düven: yani ziraatçı Yukarı Barbarlık ve Medeniyet sembollerini taşır. Biblos’tan Mısır’a medenîleştirici kahraman olarak gelen Oziris, tanrılaşırken Irak Anatanrıçasının sembolü olan tavşanla kaynaştırılır: “Unnu-nefer: “Parlak ve şanlı tavşan” demektir. Oziris’e “Unnofr: İyi varlık” denir. Bas epoklarda (aşağı çağlarda) bazen tavşan başlı Oziris bulunur.”[197] El-Obeid Çağı’nda erkek henüz Mısır’ın Öziris’i kadar ileri gidememiştir. Semit Orta Barbarlarda Âdem-Havva Kıssasına ve bütün sonra gelecek medeniyet ve kültürlerde ziraat tanrılığına karışacak olan: “Yılan, daima bereket fikirlerine iştirak etmiş bulunur.”[198] Yalnız, erkeğin, kadın nüfuzunu baltalamak üzere hoyratlıklarına başladığını gösteren iki belirti ortaya çıkmıştır: l- Hassuna’da (Aşağı Barbarlıkta) vazoların ağızları, kadın başıdır. Obeid toplumu (belki kadının yerine erkeği geçirmek cesaretini henüz gösteremediği için) kaplarda her türlü “insan” temsilini yok etmiştir. A. Parrot bunda; aşağı Sümerler’in “Kapları laikleştirdikleri”ni görüyor. 2- Rond-bos denilen rölyeflerde “Muhayyel [hayali, düşsel] ve korkunç şahsiyetler konu olur.”[199] Yani Toplum ruhuna zorba erkeğin zılgıdı sapa yollardan burnunu sokmaya başlamıştır. Obeid Çağı “gençliğinde” oldukça konkret ve realisttir. En son Eridu Devrinde Soyutlaşıp idealistleşir. 1946-1949 yılları son kazıları yapılan bu mevki, Irak güney ucunun denize dalmış en güney ucunda: Enki adlı sular tanrısının şehri sayılır. “O zamana dek Yukarı Dicle bölgesinde nice el üstü tutulan natüralizm Eridu’da hemen toptan kapı dışarı edilmiştir. Geometrik bir repertuarla: lozanjlar [eşkenar dörtgenler], üçgenler, merdiven veya şevron (çavuş sırması) gibi çeşit çeşit kombine edilmiş düz çizilerle yetinmek gerekmiştir. Bu inkâr edilmez geriliği nasıl açıklamalı?..”[200] İzahı Eridu kazılarından az çok öğrenilebilir. Eridu Devriyle, Obeid Çağı yaşlanmıştır. Nedense “Sümer Ülkesi” denilen topraklarda 5 kentten 3’ü; Ur-Uruk-Lagaş siyasî merkezdirler. Aynı ülkenin kuzey sınırı üstünde Nipur ile güney sınırı üstünde Eridu kutsal, yahut dinsel merkezlerdir. Eridu yalnız üst üste 3 tapınakla değil, 6 iskân seviyeli bir semttir. “Hepsi de bu aynı devreye karşılık düşer. (…) Yazı henüz keşfedilmemişti.”[201] Üstüste 6 tabaka, 6 altüstlük sayılamaz mı? Ur, Obeid kazı tabakaları da 5 ile 6 tabaka sayılır. Bu beş altı tabakada pek erken Orta Barbarlık Konağında çobanlık ile ziraatı bir arada geliştiren Obeid Kültürü çevresinden belki daha ziyade barışçıl yollarla üst üste beş-altı “Barbar aşısı” yemiş sayılabilir. Bu bakımdan stilin gittikçe “non-figüratif”leşmesi, Obeid Kültürünün gittikçe yaşlandığını, hattâ bir çöküntüye yaklaştığını anlatıyordur. Amerika Yerlileri Aşağı Barbarlık Konağında kulübe yerleşimleri yapmışlardı. Araştırmalar, Amerika Yerlilerinde Irak’takinden ziyade Mısır’dakine çok benzeyen Güneş ve Tavşan efsaneleri buldu. Obeid yerleşimleri ilkin o seviyede sanıldı. Çamur kulübelerin duvarlarına saz hasırlar, pişmiş topraktan konik çivilerle çakılmıştı. Bu ilk Obeid tipi kulübe mimarisinde, saz, hasır ve çamur kerpiç tabakaları kat kat konuldukça girintili çıkıntılı bir özellik meydana geldi. Ondan sonraki oturukluklarda, saz hasır ve balçık zorunluluğu olmadığı zaman dahi, Irak ananın ilk yapı stili aynen taklit edildi. Hasır, balçık girinti çıkıntıları korniş biçiminde mimarlık modası gibi devam etti. “Elam ve Asur’da buna benzer bir safha görüldü.”[202] Mısır’ın ilk yapıları da aynı modaya uydu. (Mısır’a medeniyetin Irak’tan girdiğine belge.) Bugüne dek gelmiş İslâm kutsal yapılarının iç ve dış tavan kornişleri hâlâ Obeid stili kornişlerle süslüdür. Türkiye minare şerefelerinin altlarındaki dekorlar aynı stilden kalmışa benzetilebilir. 1911 yılı Obeid hep böyle çamur evlerden ibaret sayılıyordu. “Meğer bunlar yorulmaz inşaatçılarmış.”[203] Fakat anıtsal yapıları kişi için değil, tanrı evleridir. Ve bu evlerde insanla tanrı arasında teklifsizlik ve samimilik devam etmektedir: “Tanrının evi basit bir salon olmaktan çıkmış, kompleks bir yapı olmuştur ve sunular masası ile birlikte merkezi daire autel-podium’un çevresi küçük odacıklarla kuşatılmıştır. Ama sayısız giriş çıkış yerleri (issue’ler) gidilip gelinmeyi sağlayıp kolaylaştırır. Tanrı ile maiyeti [emrindekiler] bulundukları saflarına lâyık her türlü itibarla karşılanmıştır.”[204] “Irak’ın ilk etkisi Doğu dağlarında, güney İran’ın Elamlıları içinde kendini belli etmiş görünüyor. Suse, taşın bol olduğu yerdir: kâseler, krater-kupalar taştan yapılır. Gene de: “Orada Obeid Çağında bulunuluyordu. Bu gelişim 4’üncü bin yılında başlamış olmalıdır. Ve şimdi artık olan bitenlerin yüzlerce yıl üzerinde izlenmesi mümkündür.”[205] Ur da, Obeid de ölü gömmeyi bilirler. Yalnız Obeid: cesedi uzatılmış olarak gömer, Ur: kıvranmış (contracté) yahut çömelmiş olarak gömer. Bu iki tip Toplum, Arkeolojinin 2’nci (XVIII’inci) numarasından 5’inci (XIV’üncü) numarasına kadar: en eskiden beriye doğru, 4-5 basamak durmayıp değişir. Değişmeyi Çömlekçiliğin geçirdiği değişikliklerden okuruz. İlk Obeid seramiğinin iki alâmeti vardı: 1) Göçebelerin ilk çömlekleri, örme sepet biçimi ve zembil gibi kulplu olur. Obeid çömlekleri, tam o sepet taklidi kulplu seramikti. 2) İlk Obeid seramiği açık esmer renkte idi. İkinci tabakadan sonra o kulplu açık esmer kaplar arasına boyalı çömlek parçaları karışarak gittikçe arttı. Fakat 6’ncı (XIII’üncü) numaralı tabakaya gelinir gelinmez, boyalı seramik ansızın yok oluverir. Bu ne demektir? Besbelli boyalı çömlek yapımı hiç değilse Obeid ve Ur bölgesinde yasak edilmiştir. Demek sessizce gelişen Irak güneyinin insanları içinde ansızın bir kıyamet kopmuştur. Kıyametin öncü belirtileri 5’inci tabakada gözükmüştü: o tabakada bulunan bir mühürde tekerlekli bir savaş arabası (char)’ın atası sayılan ilk savaş kağnısı kazılmıştı. O zamanın tankı sayılacak kağnı, insanlar arasındaki kızışmanın kıyametler koparacağını gösterir. Bu ansızın kopan kıyamet iki şeyi öğretir: 1- Irak gelişiminde Medeniyet başlamadan dahi nispeten ileri bir Toplumu, nispeten geri bir Toplumun yenmesi med ve cezir biçiminde ritmikleşmiştir. 2- Geleneğin “Tufan” dediği şey, Irak’ın sosyal coğrafyasından çıkma tipik bir altüstlüktür. Obeid ve Ur kulübeleri ve yapıları deniz seviyesi altında, su içinde, kerpiçten yapılmış oldukları için, her yaman Barbar akını ziraat için yapılmış kanalların set ve bentlerini yıktığı gün; insanlar ister istemez denize düşmüşçe sular ve dalgalar altında boğulup gider. Bay A. Parrot, Obeid Kültürünü “Tufan”a veren Barbarları: “Sümerler’in gelişi” sayar. Ona göre: Obeidliler: “İstilacıların önünde yenilip kaybolma zorunda kaldılar. Yeni gelen kimseler bizce Sümerler’den başkaları olamazlar.”[206] “Sümerlilerin herhalde Semit olmadıkları, dillerinin bilinen hiçbir şeye benzemediği ve menşeleri olan ülkenin Hazer ötesi yanında ve belki daha ötelerde aranması gerektiği söylenebilir.”[207] Rejim değişikliğinin ilk belgesi: “Boyalı seramiğin hoyratça bertaraf edilmesi oldu.” “Demek boyalı süsler, yeni efendiler tarafından tehlikeli sayılan bir ifade taşımış olmalı ki, o efendiler, kendi kanunlarını dayattıktan sonra, o dayattıkları kanunlara kendi inançlarını da katmak iddiasına giriştiler. Gerçi Obeid seramiği geometrik temaları, seyrek temsilleri ile pek zararsız görünüyorlardı. Suse’unkiler o bakımdan çok daha çağrışımlı (évocatrice: akla çok şeyler getirici) idiler. O da kaybolup yerini bir fabrikaya bırakmak zorunda kaldı. O fabrikanın üretimleri bilinen gerçekleştirimlerinden sonra bir o kadar daha alelâde göründüler... Artistler giderildiler ve mirasları esnafların eline kaldı.”[208] Fakat, Irak’a bu sonradan gelme istilâcı Sümerler, geldikten sonraki yaratılarını, ne sayede geliştirdiler? Kendilerinden önceki (süresi aralıksız 5-6 tabaka) insan yığınlarının hazırladıkları geniş kültür zemini sayesinde. “Sümerliler o kadar çarçabuk zirveyedek yükseldilerse, bu başarı birçok kuşakların tecrübelerinden faydalandıkları için mümkün oldu.”[209] Biraz da dile kolay geldiği için, Sümerler’e atfedilen bu değişikliğin, ondan önceki 5 tabakadaki değişiklikten farkı hem çok ansızın, hem çok derin bir altüstlük getirmesinden ileri geldi. Ona, “Tufan” adını vermek yerinde olur. Daha önceki 5 tabakanın değişikliklerinde biçimlerin soyutlaşmaları: eski canlı ve somut Totemlerin gittikçe gizlenmek, bir baskıdan çekinilerek stilize edilmek istendiğini gösteriyordu. Modern çağda, hür düşüncenin yasak edildiği ülkelerde, pısırık yeni sosyal sınıflar fikirlerini felsefeyle, büsbütün umutsuz olanlar da edebiyatla ifade sapa yoluna yöneliyorlar: tıpkı öyle, ana Totemlerini açıkça savunamayan kadîm toplumlar da canlı biçim yerine onu andıran işaret ve çizilere başvurdular. Onun için Kıyametten önceki geometrikleşmiş çömlek süsleri de, daha eski Irak Toplumuna ve Totemlerine yabancı toplumların dışarıdan gelip gittikçe ağır bastıklarına delil sayılabilir. Yani, El-Obeid gelişimi bir tek Toplumun değil, üst üste binmiş birçok Toplumların hiç değilse beş ayrı tabaka teşkil edecek kadar başka başka özellikler göstermiş eseridir. Yalnız o ilk derece derece gelişim, bu altıncı tabakadaki Devrim kadar yaman ve ansızın olmamıştır. Birincilere “Tufan” denilemeyişi de onların belki bir kerteye dek barışçıl geçmiş başka başka uluslar arasındaki kaynaşma oluşlarındandır. 6’ncı tabakadaki “kıyametin alâmetleri”ni bize arkeolojinin “Tufan kuyusu” denilen kazılar verir. Bu kazıya göre “Tufan”, dibine doğru inilen mezarlığın altında: SIS VIII’inci tabakadadır ve burası deniz seviyesinden 5.20 ilâ 8.60 metre yüksektir. Demek, sosyal kıyametin kopması için: deniz seviyesinden bir metre aşağıda başlamış bulunan Irak’taki gelişme, 8.6 metre yüksekliğe dek birikmiştir. Bu birikişin süresi her yıl ırmakların getirip yığdıkları mil kalınlığı ölçülerek hesaplanabilirdi. Böylece, 5 tabaka barışçıl sosyal birikiş, l tabaka ansızın az çok savaşçıl ve yıkıcı sosyal sıçrayış (Kıyamet-Tufan) ile insanlığın beş-altı bin yıllık Antika Tarih boyunca güdeceği “cycle”, “devridaim” helezonu [döngü, çevrim sarmalı] Irak’ın daha Tarihöncesinde başlamış bulunur. Kıyamet veya Tufanlar art arda gelecektir. Her yeni Tufan bir öncekinden daha büyük (yeryüzünün daha geniş ülkelerini ve daha çok insan yığınlarını kaplamış) olacaktır. J- ORTA BARBARLIKTAN-YUKARI BARBARLIĞA Arkeolojinin 6’ncı tabakasında kaybolan boyalı seramik 7 ve 8’inci tabakasında yeniden ortaya çıktı. Bunlar ara sıra kırmızı pentürleriyle Obeid çömlekçiliğinden farklı olan kızıl seramik adını alacaktırlar. Tufandan önce (buna istersek birinci veya ufak Tufan da diyebiliriz): yerleşim kültürü Fırat ırmağının Dicle’yle birleşmek üzere bulunduğu yere yakın batı-güneyinde üç merkeze yığılmış gibiydi: l- Eridu (Abu Sharai), 2- Ur (El Mugheir), 3- El-Obeid... Tufandan sonra kültür hegemonyası aynı semtlerdeki Fırat’ın Kuzey Doğusuna çıkar: Kadîm Uruk (Tevrat’taki: Ereş, gelenekte belki Pantebibliya) denilen semtin adı ile anılır. Destan kahramanı Gılgamış’ın adına bağlı olan Uruk kültürünün temsil ettiği çağ da yekpare değildir. Tıpkı Obeid Çağı gibi arkeoloji bakımından 7 ilâ 11 (Xll-VII) numaralı tabakalar arasında hayli uzun süren 5 basamaklı bir gelişim gösterir. Bilinen en eski “Kıyamet-Tufan”ın yarattığı altüstlük: “Gözönünde tutulunca, medeniyetin tam bir gerileme haline girmiş sayılmasına eğginlik gösterilebilirdi. Bu hiç de öyle olmadı. Gerçekçi Sümerliler, tersine, sağlamca yerleştikleri ülkeyi bütün komşularının ilham alacakları bir kültür merkezi yapmaya kendilerini verdiler.”[210] Onların “Dehakâr [dâhi] bir ruhun hizmetine girmiş bulunan dinamizmleri Irak’a parlak ilerleyişler yaptıracaktı.” “Şu çağ için iki evre tanınmıştı: “l- Uruk (Kral Kenti, İncil’in Ereş’i), “2- Cemdet-Nasr (belki İncil’in Kidnun’u). “Bugün uzmanlar, o iki devreyi bir arada incelemeyi tercihe değer buluyorlar; çünkü aradaki sınırı ayıracak çiziyi açıklıkça çizmek güç oluyor.”[211] Arkeoloji kazıları bakımından: aşağıdan 7’nci (yukarıdan XII’inci) numaralı tabaka ile gene aşağıdan 12’nci (yukarıdan VI’ncı) tabaka arasındaki 7 numara-tabaka Uruk adına, ondan sonraki aşağıdan 15-16 (yukarıdan III-II) numaralı tabakalar da Cemdet-Nasr adına bağlanır. Bu ayırım ne kadar sarih [açık, belirgin] olmasa bile anlamsız kalmaz. Yeter ki Uruk adına bağlanan tabakalardan ilk numaraların Obeyd Kültürünün rönesansı olduğu unutulmasın. Bay A. Parrot’nun “gerileme” gibi görünür dediği o rönesans birikişinden sonra Uruk kültürünün en büyük orijinal eserlerinden Kalker Tapınak: “Cidden heyecan uyandırıcı ve râbıtalı mimarlık: ancak V’inci seviye ile birlikte başladı.”[212] Yukarıdan V’inci tabaka, aşağıdan 13’üncü numaralı tabakadır. Kızıl Tapınak da bir sonraki 14 (IV) numaralı tabakada kurulur. Gerçi Uruk Çağının ilk iki basamağında (7-8 veya XII-VIl numara tabakalarda) iki yeni nesne bulunur: A) 7’nci tabakada en eski mühür damgası; kazıların bir tesadüfü müdür bilinmez. B) 8’inci tabakada en eski bakır nesne’nin gerçekliği şüpheli sayılır. Aslında bu her iki buluşun Obeid Kültüründen, hele Obeid insanlarından dışarıda birer icat sayılmasına da imkân yoktur. Ur ana kültürünün ve insanlarının Uruk Devrinde de yaşamaya devam ettikleri besbellidir: gri seramik birçok defalar kendisini gösterir; yalnız Obeid Devrindeki gibi kul |